Pagplano sa Kultural nga Ginsakupan

Ang Pagplano sa Kultural nga Ginsakupan usa ka Pagmapa sa Kapanguhaan sa Katilingban alang sa usa ka tataw nga gitakdang katuyuan. Kini pamaagi aron pagsuta sa kultural nga ginsakupan sa usa ka banay ug pagpahigayon sa pagplano diin ilang mapadayag unsaon nila pagdumala ang katilingbanong kapanguhaan, ug usa ka paingnan sa kalambuan nga gitakda sa mga kulturanhong katilingban. Kini nagsiguro nga ang mga kulturanhong bili wala gipugos kanila gikan sa gawas, bisan pa kini maayo ug katuyuan. Usa ka pananglitan diin makita unsa kalahi ang paghatag ug bili sa mga lumad ang ilang mga kapanguhaan nahuhlagway dinhi sa mosunod nga balak.

Natawhang Katungud

Ang pag-angkon ug dapit natawhang katungud sa matag usa Kay bisan gani mga mananap nga ubos ug bili nakaangkon sa luna, unsa na lang kaha kitang tawo. Ang tao nahimugso aron mabuhi.. Si Apo Kabuhian, gamhanan natong tanan, naghatag sa kinabuhi ug nagpahiluna kanato sa kalibutan diin kita magkinabuhi isip tawo. Diin kita makadawat sa kinabuhi? Katungdanan nato ang pag-ugmad sa yuta, dili lamang kagustuhan. Sa pg-ugmad sa yuta, napang-iya mo ang yuta ug busa kini sa kagasa nga kinahanglan ampingan. Nga mapalambo ang yuta ug himoong mabungahon mao ang walay kinatubang kabilin in Apo Kabuhian ngadto sa iyang banay. Yutang balaan. Yuyang pinangga. Ang iyang sabakan maoay tuburan sa atong kinabuhing Kalinga. Si Mac-liing Dulag usa ka pangulo sa Kalinga nga gipatay niadtong Abril 19 tungod sa iyang gipanguluhan nga pagsupak sa dakong proyekto sa pagtukod ug dam nga magpapas sa iya ug sa iyang mga kauban nga puluy-anan

Ang Pagplano sa Kultural nga Ginsakupan nagbunga ug usa ka plano sa pagdumala, usa ka kasulatan o kaha bayanan subay sa kultura aron matultulan ang mga katilingbang kultural sa malangkubon ug maalamong padumala sa ilang ginsakupang kultural. Ang mga kasayuran nahipatik niining kasulatan sinangputan sa gihimong pagpanusi kung giunsa pagsabot sa katilingban ang ilang kahilambigitan sa kinaiyahan, paglantaw sa ilang umaabot ug unsang pamaagi nila gusto panalipdan ang ilang mga tinguha, kultura ug pagpuyo.

Ang Environmental Science for Social Change (ESSC) dugay nang nakiglambigit sa daghang mga katilingbang lumad ug nagpahigayon ug mga pagplano sa ginsakpang kultural. Kini talagsaon nga gamit sa Pagmapa sa Kapanguhaan sa Katilingban nga nagtinguha nga makahimo ug plano sa pagdumala sa ginsakpang kultural. Ang pagmapa sa mga kapanguhaang kultural nagpahigayon sa mga katilingbang lumad sa pagpadayag sa ilang mga pangandoy isip katilingban, sa ilang karaang batasan sa sa pagdumala sa mga kapaninguhaan ug sa ilang panglantaw paingon sa malahutayon nga pagdumala sa ilang ginsakupang kultural.

Ang mga kulturanhong sayaw, karaang sugilanon pipila sa mga kasayuran nga sakup sa usa ka plano sa Ginsakupang kultural ngai kasarangan dili iapil pagbutang sa usa ka plano sa pagdumala sa kapanguhaan.

Dugang niini, ang pag-ila sa mga katilingban sa tribu nga makabaton sa timbang, luwas ug himsog nga kalibutan mahimamat diha sa Batakang Balaud, nga nagtuboy sa katungod sa mga katilingban sa tribu. Ug busa, ang Estado sa Pilipinas;

 

“mag-ila ug magtuboy sa mga katungod sa mga katilingban sa tribu,” ug “manalipud sa mga katungud sa mga katilingban sa tribu ngadto sa ilang yutang kabilin aron masiguro ang ilang ekonomikanhon, katilingbanon ug kulturanhong kaayuhan”.

Agi ug pagsunod niini nga kalagdaan, ang Department of Environment and Natural Resources (DENR) nagpakanaug sa Department Administrative Order (DAO) No. 02 niadtong tuig 1993 nga naghatag sa mga giya ug panulundun aron sa pagtino, pagbadlis ug pag-ila sa mga yutang kabilin u gang pag-angkon niini. Kining pasiuna nga lakang sa pangagamhanan nagpahibalo sa katungod sa mga katawhan sa tribu o mga katilingban sa tribu nga magtakda sa ilang pagkinaugalingon, ug kini usab nagpagahum kanila sa pagpadayag sa ilang mga katungod ug nag-ila kanila nga mga mahinungdanong lumilihok sulod sa nasud.

Niadtong bulan sa Oktubri 1997, ang Kongreso sa Pilipinas nagpasaka sa Republic Act No. 8371 o ang Indigenous Peoples Rights Act, ug ang National Commission for Indigenous Peoples namugna. Ang mga pamaagi sa Pagplano sa Kulturanhong Ginsakupan nagsulay sa pagpakiglihok uban sa mga hingtungdang mga buhatan sa pangagamhanan aron masiguro nga ang mga plano maghatag sa katawhan ug mekanismo aron pagpanalipud sa ilang dapit gikan sa mga sukwahi nga dagan sa pagpalambo ug makagahum sa katawhan aron pagpalig-on sa ilang kinabuhi ug maghatag ug kasiguruhan sa ilang mga anak.