Ang iBesao Kankaney

Ang ili (mga kabalayan) sa Besao gipuy-an ug 9,147 ka umili, nga gibahin-bahin ngadto sa 14 ka barangay nga mao ang Agawa, Ambaguiw, Banguitan, Subangang Besao, Kasadpang Besao, Catengan, Gueday, Kin-iway, Lacmaan, Laylaya, Padangaan, Payeo, Suquib, ug Tamboan. Ang iBesao nahisakop sa mga Amihanang Kankanaeys o naila usab sa ngalan nga Applai, ang pundok subay sa ilang ginikanang pulong.

Ang yutang kabilin nga giangkon sa iBesao Kenkanaey nahimutang sa kasadpang bahin sa Mountain Province. Isip usa ka bahin sa pulitikanhong pagdumala sa Amihanang Luzon, ang Mountain Province kabahin sa gitawag nga Cordillera Adminsitrative Region (CAR) ug puy-anan sa duha ka dagkong kulturanhong katilingban sa rehiyon: ang mga Bontocs ug ang mga Applais o Kankanaey sa Amihanan. Kining maong mga katilingban nagpuyo sulod sa usa ka dili yano nga kulturanhong kahimtang. Ang ilang kultura hugot nga nagbugkos kanila isip usa ka katilingban. Tataw kayo diha sa mga batasan ug tradisyon ang pagbati sa mga tawo ngadto sa ilang yuta ug mga kapanguhaan. Kining hugot nga kulturanhong pagkinabuhi nagpahimo kanila nga ipadayon ang pagpabilin sa ilang mga kinaiyanhong kapanguhaan bisan pa sa nihit nga suporta gikan sa nasudnung pangagamhanan.

Hiniusang tipik sa kinabuhing Cordillera ang daghan ug lain-laing mga yutang kabilin nga usa ka talagsaun nga kahimtang subay sa ilang pulitikanhong kasaysayan. Bisan sa wala pa maghatag ug pag-ila ang pangagamhanan sa mga yutang kabilin, ang mga katilingban ug mga tribu nagkinabuhi nga adunay panag-ambit sa ilang mga kulturanhong tinguha ug naniguro nga mahiusa ang paggamit ug pagdumala sa ilang kapanguhaan pinaagi sa ilang pakiglambigit sa mga pangagamhanang lokal.Niadtong tuig 1997, naghatag ang Pangagamhanan sa Pilipinas ug tukmang pag-ila sa mga karaang katungod ngadto sa yuta pinaagi sa paghatag ug Certificate of Ancestral Domain Claims (CADCs). Para sa katilingbang i-Besao, giila niini ang ilang katungod sa usa ka yuta nga mikabat sa kinatibuk-an ngadto sa 17,361 ka hektarya, diin ang kapin kun kulang 60% (o 10,780 hektaryas) nahisulod sa munisipyo sa Besao ug ang laing 40% nahisakop sa munisipyo sa Quirino sa probinsya sa Ilocos Sur. Nahisubay sa Halsema Highway, ang Besao 164 ka kilometro sa amiahang bahin sa Baguio City ug 28 kilometros gikan sa kauluhan sa probinsya sa Bontoc. Masulod kini pinaagi sa pagsubay sa dalan gikan sa Sagada o kaha gikan sa Tadian.

Niadtong tuig 1997, ang Pangagamhanan sa Pilipinas naghatag ug angayan nga pag-ila sa mga karaang katungod sa yuta pinaagi sa paghatag ug Certificate of Ancestral Domain Claims (CADCs). Para sa katilingban sa i-Besao, kini nga katungod sa pag-angkon naglangkub sa yutang kabilin nga mikabat ug 17,361.50 hektaryas, diin ang 60% niini (o 10,780 hektaryas) anaan sulod sa munisipyo sa Besao ug ang 40% nahimutang sa Munisipyo sa Quirino sa lalawigan sa Ilocos Sur. Subay sa Halsema Highway, ang Besao 164 ka kilometro paingon sa amihanang bahin sa Baguio City ug 28 ka kilometro gikan sa kauluhan sa lalawigan sa Bontoc. Masulod kini sa dalan pinaagi sa Sagada o Tadian.

Ang mga kabalayan sa Applai sansan nga pagkapundok ug gibahin ngadto sa mga hugpong nga nahimutangan sa usa ka dap-ay. Ang dap-ay mao ang lugar diin gihimo ang mga pagtigum ug paghusay. Nahimo usab siyang uluhan sa tanang mga relihiyosong ritwal. Ang amam-a (konseho sa mga katigulangan) mao ang pundok nga tighukom sulod sa dap-ay. Ang gidaghanon sa dap-ay nagsubay sa gidak-on sa mga lumulupyo.

Sugud sa mga unang kabalayan, 5 ka dagkong pundok sa ili ang namugna nga nag-inambitay. Nagpadayon sila nga adunay panagangid-angid sa kultura. Ang pakighilambigit sulod sa mga katilingban nagsubay sa tin-aw nga mga utlanan, sama sa ilang pinasabut nga pag-ila sa ilang katungdanan sa tagsa-tagsa ka luna sumala sa gilapdon sa nasakup nga dapit sa kapanguhaan. Ang 5 ka dagkong pundok sa ili mao ang:

LAGAT: Lacmaan, Agawa, Gueday, Ambaguiw ug Tamboan nga bug-os nga tinawag sa ngalan nga iAgawa. Ang Gueday, ang unang ili sa Agawa, mao ang “inahan” nga puluy-an isip mao ang pinakakaraang puluy-anan nga namugna niini nga dapit ug maoy gigikanan sa halos tanang mga katilingban sa iAgawa karon. Ang ilang pagtampo sa mga husay nga may kalabutan sa mga utlanan kauban ang mga silingang dapit labing mahinungdanon. Dinhi usab makita ang kalendaryong bato. Ang Balas-yan o dapit sa Kinali gitawag nga “kasadpang kalangitan” sa Besao ug nagsakup sa mga Barangay sa Catengan, Laylaya ug Tamboan. Kasagaran sa mga iKinali nagsubay sa ilang kagikan ngadto sa Lubo, usa ka kanhing ili nga nataliwad-an sa Tamboan ug sa iyang sitio nga gitawag ug Dandanac nga gibiyaan tungod kay nabungkag gikan sa pagpanglapas sa mga mamumunggot ug ulo gikan sa Ma-eng, Abra. Ang Subangang Besao, Kasadpang Besao ug Suquib nahimutang sa subangang bahin sa Besao. Ang mga katigulangan sa mga iSuquib naggikan sa Mainit, Bontoc. Ang Banguitan nahimutang sa subangang bahin sa Besao. Ang mga lumulupyo gikan sa Cervantes, Ilocos Sur nga nakaabot sa Banguitan sa pagpangita sa ilang sagradong kahoy nga kalit nga nahanaw usa ka gabii mao ang gituohan nga nagtukod sa dapit. Ang KINPADPAY nagpasabut nga Kin-iway, Padangan ug Payeo. Ang umili sa Payeo, usa sa mga labing karaan nga kabalayan, mao ang unang naggamit ug mga dapit nga tugwayanan ug naglilok sa mga humayan diha sa mga bakilid apan matikad nga yuta.

TALAAN SA PANAHON

Sa tuig 1997, ang Kongreso sa Pilipinas nagpasaka sa Republic Act 8371 nga gitawag usab nga Indigenous People’s Rights Act (IPRA). Kini nga balaud nag-ila sa mga katungod sa mga lumad. Ang IPRA naghan-ay sa mga pamaagi unsaon pagbalhin sa mga gihuptang CADC ngadto sa Certificates of Ancestral Domain Titles (CADTs), nga maoy gilantaw nga kahingpitan sa pag-angkon sa mga lumad sa ilang yutang kabilin. Sa pagbalhin ngadto sa CADT, ang katilingbang lumad kinahanglan nga maghatag ug Ancestral Domain Management Plan (ADMP) – usa ka igong bayanan diin ang katilingbang lumad malahutayong magdumala sa mga kinaiyanhong kapanguhaan uban usab sa pagpalambo sa ilang kinabuhing kultural ug ekonomikal lakip na ang pagpabilin sa ilang mga karaang kultura ug tradisyun. Ang mga giya aron pag-andam sa ADMP nahan-ay ilalom sa DENR AO 34 nga gapakanaug niadtong 1996.

Ang CADC naghulagway sa mga katungod ug katungdanan sa mga iBesao Kankanaeys ngadto sa ilang kinaiyanhong kapanguhaan. Usa kini ka paningkamot sa paghulip, diin kini mopaigo, sa kanhing pagkawagtang sa katungod sa katawhan ngadto sa ilang yutang kabilin gumikan sa Presidential Decree 705 (PD 705). Ug usab pa, ang CADC naninguha nga matul-id, bisan pa kini adunay kinutuban, ang pagtakda sa Besao nga kalasangan. Naghatag kini ug higayon aron ang mga Kankanaeys sa Besao makapangunay sa pagdumala sa ilang yutang kabilin.

Ang yutang kabilin milapas pa sa mga utlanan nga nasakup sa mga munisipyo nga nagpalibot niini. Milahus kini hangtud sa mga bahin sa munisipyo sa Sagada ug Tadian sa Mt. Provinces, sa Tubo sa probinsya sa Abra, ug ngadto sa Quirino ug Cervantes sa probinsya sa Ilocos Sur. Ang mga paningkamot aron sa paghusay niining mga utlanan sa yutang kabilin uban sa mga silingang katilingban nagpadayon.

Pagbahinbahin ug Paggamit sa Yuta

 

TRANSECT OF BESAO

Ang Department of Environment and Natural Resources (DENR) nagbahinbahin sa kalasangan sa Besao – isip walay mga yuta nga mabalhin ug maapud-apod – sa pagbutang sa 52.02% sa kayutaan isip gitaganang kalasangan, 25.95% isip kakahuyan (timberland) ug 22.03% isip lasang nga walay matang (unclassified).

Ang pinakabaga nga tanum sa lasang mao ang Benguet Pine (Pinus Insularis) nga makita usab sa 78% sa mga tanum sa kinatibuk-ang yuta sa Besao.

Ang Besao adunay 10,780 ka hektarya sa kalasangan ug ang kayutaan mahulagway nga adunay kabukiran, mga hinagdang humay, kaumahan, sibsibanan, ug kalasangan. Ang 16 ka barangay sa Besao nabahin ngadto sa 4 ka pundok sa pagdumala sa yutang kabilin (ADMUs): Kinpadpay, Eastern, Lagat Area ug ang grupo sa Kinali. Kini nga pagbahin nagbutang kanila ngadto sa usa ka dapit ug tapuk, diin ang tanan gibutang subay sa mga nahimutangan sa mga hagdanan nga humayan.

Hulagway sa Palibot sa Besao

Nahimutangan	Kasadpang bahin sa Mountain Province sa Amihanang Luzon; mga utlanan – Tubo, Abra (amihanan), Sagada (subangan), Tadian (habagatan) ug Quirino, Ilocos Sur (kasadpan)
Gidak-on	17,361.5 ka hektarya (ibalhin ngadto sa sukod nga kilometers kuwadrados)
Kayutaan	Kabukiran nga adunay gitas-on gikan sa 400 metros ibabaw sa dagat – didto sa Balasiyan Delt – ngadto sa 2,364 metros ibabaw sa dagat – sa kinatumuyan sa Mt. Caman-ingel. Ang iyang mga sapa paingon ngadto sa Abra River.
Kalasangan	52.02% gitaganang lasang; 25.95% kakahuyan ug 22.03% lasang nga walay gitakdang matang subay sa pagbahinbahin sa DENR sa mga lasang sa Besao. Ang pinakabagang tanum sa lasang mao ang Benguet Pine (Pinus insularis) nga naglangkub sa 78% sa kinatibuk-ang yuta sa Besao.
Klima	Duha ka tataw nga panahon – ting-init gikan sa Disyembre hangtud sa Marso ug Abril; ug ting-ulan gikan sa Mayo paingon sa Oktubre. Ang panahon sa bagyo taliwala sa Hulyo ug Septyembre. Tungod sa pagbag-o sa kainit ug kabugnaw, ang ulan sa habagat molangtud ug semana, ug nakadaut sa mga pananum ug kabtangan.

Populasyon/Panundan sa Pagpanglangyaw sa Tawo

Hangtud sa tuig 2000, ang mga iBesaos mikabat ug 10,067 kabuok. Ang talaan sa National Statistics Office nagpakita nga ang populasyon sa Besao nagkadako sugod pa niadtong 1990. Ang populasyon sa Besao nakasinati ug mahinungdanong pag-ubos niadtong 1980s. Gikan sa gidaghanun nga 9,905 ka iBesaos sa 1980, ang populasyon mikunhod ngadto sa 8,473 pagkahuman sa napulo ka tuig tungod sa pagpanggawas ug paglangyaw sa mga tawo gumikan sa kagubot sulod niadtong napulo ka tuig.

Pinasikad sa pagsabut sa katilingban, ang tinuig nga pagsaka sa populasyon mabawi sa pagpanglangyaw sa tawo tungod sa mga tuyo nga nahilambigit sa panginabuhian, sama sa pagkab-ot ug taas nga edukasyon, pagpanarbaho sulod sa nasud o sa gawas, ang pagminyo sa iBesaos ngadto sa mga tawo gikan sa laing lugar. Ang pagpanglangyaw nakapakunhod sa gidaghanon sa mga manarbahuay, nga usa ka bahin sa hinungdan nga nabiyaan ang mga humayan ug tungod niini, pag-ubos sa abut sa pananum. Ang uban sa mga tag-iya sa yuta sa Besao nagpuyo sa ubang dapit.

Edukasyon ug Kahibalo

 

Ang gidaghanon sa tawo sa Besao nga kabalo mobasa ug mosulat taas tungod kay adunay mga ubos nga eskwelahan sa gobyerno sa barangay ug bisan sa lagyo nga mga sityo. Adunay upat ka taas nga iskwilahan para sa taas nga ang-ang sa pag-iskwila; duha niini sa gobyerno – ang Besao National High School ug Panabungen School of Arts, Trade and Home Economics – ug ang laing duha, pribado – St. James’ High School ug ang St. Alfred’s High School. Pagkahuman sa taas nga ang-ang sa pagtuon, kadaghanan moadto sa Bontoc, Benguet, Baguio City, Metro Manila ug uban pang dapit aron mosulod sa kolehiyo o kurso nga vocational.







Mga Mahimong Paingnan sa Mt. Province

Ang kinatibuk-ang populasyon sa Mt. Province, sumala niadtong Septyembre 1, 1995, 130,755 ka tawo. Kini nagpasabut nga adunay nadugang nga 14,220 ka tawo o mga 12.2%, gikan sa census niadtong 1990 nga mikabat lamang ug 116,535. Ang Tadian ikatulo nga adunay kinadak-an nga populasyon ug mikabat sa 16,482 ka tawo o 12.6% sa populasyon sa tibuok probinsya. Sa laing bahin ang Sagada adunay pagtaas nga 7.9% ug ang Besao 7%. Ang pagsaka sa populasyon nagpasabut nga daghan ang mga batan-on ug adunay kabalaka nga kining mga bag-ong tubo wala kaayoy pagpakabana sa kaayuhan sa katilingban.

Suporta sa Pagplano para sa Yutang Kabilin

Sa tuig 1999, ang pangagamhanang municipal sa Besao, pinaagi sa mayor, naghangyo sa Institute of Environmental Science for Social Change (ESSC) nga magtabang sa pag-andam sa ilang ADMP. Ang hangyo nahitabo pagkahuman sa ESSC ug pasundayag ngadto sa mga opisyales sa mga katilingbanong mapa nga gihimo pinasikad sa mga kalihukan sa pagmapa sa katilingban nga gipahigayon sa Community Environment and Natural Resources Offices (CENRO)-Sabangan ug ESSC.

(balik sa kinaibabawan)