Ang iBesao maabtikon sa pagpatuman sa mga karaang balaud ug tradisyun uban sa mga balaud sa local nga pangagamahan aron masiguro nga ang paggamit ug pagdumala sa ilang kinaiyanhong kapanguhaan gihimo sa sakto ug malahutayon nga pamaagi. Ang pagpalungtad mahitabo pinaagi sa pagpanalipud sa mga kapanguhaan uban sa kaamguhan nga kinahanglan kini gamiton sa malahutayong paagi. Ang katilingban hingpit sa ilang paggamit sa hiyas sa kinaiyahan uban sa paghatag ug pagtagad sa kinutuban niini. Nakasabot sila nga ang kinaiyanhong kapanguhaan mga mahinungdanong kabtangan, ug ang pagpasagad niini (pananglit ang lasang, payeo, batangan ug tubig) makaangin sa ilang kinabuhi.



Ang Katilingbang Lagat

Sa amihanan-amihanang kasadpan nga bahin sa Besao nahimutang ang Lacmaan, Agawa, Gueday, Ambaguiw ug Tamboan (o LAGAT), nga sa kinatibuk-ang gitawag nga iAgawa. Ang Gueday, ang sinugdan sa Agawa ili, gitaho nga mao ang unang pundok sa kabalayan nga natukod sa dapit ug mao usab ang gigikanan sa kadaghanan sa mga iAgawa karong panahuna. Usab pa, ang mga katigulangan gikan sa Gueday naghupot sa kinadakuang kasaysayan sa iAgawa lakip na kaluagon sa ilang yutang kabilin.

Ang kahiusahan naghulagway sa iAgawa. Bisan sa Besao o asang dapit sila nagpuyo, ang iAgawa padayon nga nagsaulog sa tinuig nga mga kasaulugan kabahin sa panguma nga ginganlan ug pinagninillapet nga maoy nagpaila kanila gikan sa uban pang mga iBesaos.

Ang 5 ka barangay nag-angkon ug nagsulod sa mga karaang lasang ug mga lasang sa pine trees nga kasikbit sa katilingban. Sa miaging panahon, kining mga dapita mao ang dapit nga pangasuhan ug tubig-saluran sa mga iAgawa. Niadtong tuig 1980s, ang katilingban mibabag nga gamiton ang lasang sa Cellophil Resource Corporation ug Cellulose Processing Corporation.

CROPLAND

Ang payeo ug uma mahimong mapanag-iya sa usa ka tawo o pamilya, ug kasagaran kini maangkon pinaagi sa tawid (kabilin) nga gihatag ngadto sa mga kaliwatan.

Ang tag-iya mahimong magpahulam sa payeo o um-a ngadto sa ubang sakup sa katilingban. Subay sa ilang kasabutan, ang tag-iya mahimong aduna o walay (dawat) bahin sa abot. Ang kasagarang bahinay modagan gikan sa 70%-30% ngadto sa 60%-40% pabor sa mag-uuma. Dili susama sa payeo, ang mag-uuma sa um-a walay katungdanan sa pagbahin sa iyang abot ngadto sa tag-iya.

Apan pinaagi sa kasabutan sa pattali – o ang dili permanente nga pagbinayluay sa mga luna tali sa mga tag-iya – ang uban kanila nakigbaylo sa ilang luna sulod sa usa ka tinakda o dili tinakda nga kadugayon. Apan kini talagsa na kaayo karon gipatuman tungod sa mga hinungdan nga may kalabutan sa balaud.

 

Ang 3 ka klasi sa kakahuyang luna pinasikad sa panag-iya ug kadali sa paggamit mao ang: Ang Saguday di pangapo o Luna sa Pine Trees nga Gipanag-iya sa Banay ang mga luna nga gipanag-iya sa mga kaliwat sa tag-iya sa batangan nga napakyas pagbilin sa panag-iya ngadto sa bisan kinsa niyang mga anak. Ang tanang pangapo adunay susamang katungod sa paggamit sa saguday di pangapo. Apan, kasagaran nga mahitabo, kining mga saguday nagkulang sa paghatag ug igong gidaghanon sa tabla ngadto sa tanang sakup ug usahay kini maoy gigikanan sa mga problema sa banay. Aron malikayan kini nga panghitabo ug masiguro ang susamang kadali sa paggamit sa kakahuyang luna, adunay mga balaud nga gimugna ug gipatuman: Adunay gitakdang gidaghanun sa kahoy nga bahin sa matag usa ka sakup sa pangapo aron putlong ug gamiton. Kung ang usa ka sakup nakagamit na sa iyang bahin, kinahanglan maghulat sila nga moguwang ang sunod nga liwat sa mga pine trees (gibanabana nga 25 ka tuig) Ginadili ang pagpanguha ug kahoy sa tuyo nga magpaginansya lamang Ang mga sakup adunay katungdanan ngadto sa matag usa. Apan, sa ubang mga saguday, nagtagana sila ug mga incargados o menbanbantay (tigpangamping) nga kasagara ang mga labing tigulang nga sakup sa pangapo Sa mga saguday nga walay nataganang tigpangamping, ang mga sakup sa pangampo kinahanglan magpahibalo sa mga katigulangan sa banay aron pagsikop ug pagsilot niadtong mga sakup nga nagpahimulos sa mga kapanguhaan sa saguday Ang lasang sa LAGAT nga gipanag-iya sa katilingban nagtugot sa 5 ka amihanang barangay sa paggamit sa kakahuyang luna nga gipanag-iya sa katilingban, sa kasabutan nga aduna silay pagtugot gikan sa ilang mga tagsatagsa ka mga kapitan sa barangay. Apan, ang tabla nga nakuha niining pagpamutol sa maong katilingbanong lasang dili mahimong ibaligya o “ipahulam” sa mga dili sakup sa LAGAT. Ang mga luna sa Pine Trees nga gipanag-iya sa usa ka tawo gidumala sa mga tag-iya. Ang pagpamutol sa kahoy gikan sa laing luna sa pine trees nga walay pagtugot gikan sa tag-iya usa ka pagpamutol nga wala mahisubay sa balaud. Ang tag-iya sa batangan mahimong mangayo ug bayad gikan sa mga nakalapas sumala sa gidaghanon (kada board foot) nga nakuha. Ang katawhan nga walay gipanag-iya nga luna sa pine trees mahimong maghangyo nga mamutol ug kahoy nga walay bayad (sama sa gipatuman sa Kinali) o pinaagi sa pagpalit ug tabla gikan sa tag-iya. Kung moabot ang panahon nga ang tag-iya sa luna nanginahanglan ug tabla apan walay makita nga gulang sa iyang kaugalingong luna nianang panahuna, mahimo siya nga mohulam sa uban sa kasabutan nga ibalik niya ang pagpahulam sa panahon nga kinahanglan. Aron masiguro ang pag-atiman sa mga tanum sa lasang, ang pagpili sa kahoy nga putlon mao ang balaud nga sundon ug mga gulang nga kahoy lamang ang mahimong putulon. Ang pagpananum utro sa mga semilya sa pine trees gihimo usab sa mga dapit diin adunay nihit nga mga talamnun. Ang mga semilya nga mitubo sa iyang kaugalingon gilugwayan usab nga mosanay subay sa paagi sa kinaiyahan. Ang matag barangay adunay ordinansa nga nagmando sa matag tawo nga magtanum ug pinakaubos nga 10 ka semilya sa kada kahoy nga iyang putulon. Apan, kung adunay mahimong makuha nga semilya sa kahoy sulod sa kakahuyang luna nga mahimong mosanay subay sa paagi sa kinaiyahan sulod sa luna, ang ordinansa dili tumanon. Ang ubang barangay nagpakanaug ug multa sa mga tawo nga napamatud-ang nakasala sa pagsunog sa lasang (poo). Ang multa nagsunod sa kadak-on ug kaluagon sa kadaut. Kung adunay mga pribadong kabtangang nga naangin sama sa humay, hipusanan sa ani, tanuman sa kape, payeo, ang nakasala gimanduan sa pagbayad sa tag-iya sumala sa saktong bili sa mga kabtangan.

(balik sa kinaibabawan)