Kalihukang Ekonomikanhon

Ang Besao usa ka munisipyo nga daghan humay ug adunay pinakataas nga abot kada hektarya sa probinsya. Ang buhatan sa panguma sa munisipyo nagbanabana nga mokabat sa 21 ka kaban (1,045 kilos) matag hektarya ang kasarangang abut sa humay. Apan kadaghanan sa mga tawo nagsalig sa inangkat nga humay gikan sa lain nga dapit. Ang uban pang abut sa pananum mao ang sitrus, saging, mais, kape ug uban pang pananum.

Ang baka, kabaw, baboy, manok, pato ug uban pang mga binuhing hayop para lamang sa kaugalingong pangunsumo ug sa uban pang katilingbanon ug kultural nga katuyuan. Ang mga binuhing hayop para usab sa pagdaro ug panguhaan ug kwarta kung magkalisud.

Tungod kay gamay ra nga bahin sa populasyon ang adunay gipanrbahuan (kasagaran sa gobyerno), dako ang pagsalig sa mga iBesaos sa kapuslanan ug kapaiguan sa ilang kinaiyanhong kapanguhaan para sa ilang panginabuhian.

Kadaghanan sa mga pamilya nag-uma: basakan ug puli-puli nga pananum ang dagkong kalihukan sa panginabuhian. Ang nanguna nilang abut – humay ug patatas – gigahin para sa kaugalingong pangunsumo.

Adunay ubang mga balay nga nagtanum ug citrus ug mga mabaligyang pananum, sama sa atsal, carots, repolyo, batong ug patatas. Ilang ibaligya ang ilang ani sulod sa Besao o kaha sa ubang palengke sa gawas, sama pananglitan sa Sagada, Baguio o La Trinidad, Benguet. Ang Padangaan maoy dakong tigbaligya ug saging sa Sagada. Ang Central Cordillera Agricultural Program (CECAP), binuligan sa Municipal Agricultural Office, nagpahigayon ug mga pamansay para sa mga nananum ug utanun mahitungod sa Integrated Pest Management (IPM).

Ang ubang gigikanan sa kita mao ang mga pagpanarbaho sa paghimo ug mga kalsada, balay ug uban pang katukuran, mag-inadlaw sa uma, gagmay nga tindahan, mga kita sa iBesaos nga nagtrabaho sa ubang dapt, ug pagpanghimo ug mga gamit sa balay. Adunay unom ka tindahan nga tighimo ug kagamitan sa balay nga nagkuha ug kahoy gikan sa mga tag-iya ug luna nga gitanuman ug pine trees. Usahay ang ilang mga nahimong gamit sa balay ipadala sa Baguio, La Trinidad, ug Bontoc kung adunay mga iBesaos nga nagpuyo niining mga dapita nga mao usab ang nangita ug mamalitay niining mga hinimong gamit.

 

Kulturanhong Bili – mga bahin nga mahinungdanon sa katawhan ug ngano

Ang mga iBesaos nagpatuman ug mga naandang balaud ug batasan uban usab ang mga balaud sa munisipyo ug barangay aron maalimahan ang ilang mga kapanguhaan. Hingpit apan dili pinugos ang ilang pagamit sa mga kapanguhaan. Ang yuta, tubig ug lasang ang mga mahinungdanong kabtangan, apan magamit lamang nila kini kung makalahutay kining mga kapanguhaan.

Ang kinaraang pagtuo nagbarug sa pisikal nga palibot ug ang ubang mga kulturanhong pamatasan nahilambigit sa kinaiyanhong kapanguhaan. Ang mga elemento sa karaang kultura nagpadayon pagdani sa pamaagi sa ilang pagkinabuhi bisan pa sa mga pulitikal, katilingbanon ug kultural nga kabag-uhan nga gikan sa sa mga misulod nga binag-ong pamaagi sama sa edukasyon, Kristiyanismo, mga katukuran nga pulitikal ug demokratiko, ug uban pa. Samtang nagpahiuyon ang katilingban sa mga kalambuan ug lain-laing mga pagdani, nakaamgo sila sa panginahanglan nga lig-onon ang mga naandang balaud, mga pamaagi sa paghusay, mga pamaagi sa nabatasang pagsuporta, ug mga tipik sa ilang kultura nga gikinahanglan sa pagdumala sa mga kapanguhaan sa katilingban.

Ang pamaagi sa pagdumala sa lasang kabahin sa kulturanhong kabilin sa iSagada. Nakabarog kini sa ilang bililhong pagtagad sa mga paningkamot sa ilang katigulangan sa pagdumala sa ilang kapanguhaan sama sa basakan nga nay patubig, ang tubig (payeo) ug ang yuta (daga). Giniyahan kini sa ilang pagtuo sa inayan ug gipalahutay pinaagi sa pag-amping ug kahingawa para sa mga bag-ong kaliwatan.

Ang Katilingbang Lagat

Sa amihanan-amihanang kasadpan nga bahin sa Besao nahimutang ang Lacmaan, Agawa, Gueday, Ambaguiw ug Tamboan (o LAGAT), nga sa kinatibuk-ang gitawag nga iAgawa. Ang Gueday, ang sinugdan sa Agawa ili, gitaho nga mao ang unang pundok sa kabalayan nga natukod sa dapit ug mao usab ang gigikanan sa kadaghanan sa mga iAgawa karong panahuna. Usab pa, ang mga katigulangan gikan sa Gueday naghupot sa kinadakuang kasaysayan sa iAgawa lakip na kaluagon sa ilang yutang kabilin.

Ang kahiusahan naghulagway sa iAgawa. Bisan sa Besao o asang dapit sila nagpuyo, ang iAgawa padayon nga nagsaulog sa tinuig nga mga kasaulugan kabahin sa panguma nga ginganlan ug pinagninillapet nga maoy nagpaila kanila gikan sa uban pang mga iBesaos.

Ang 5 ka barangay nag-angkon ug nagsulod sa mga karaang lasang ug mga lasang sa pine trees nga kasikbit sa katilingban. Sa miaging panahon, kining mga dapita mao ang dapit nga pangasuhan ug tubig-saluran sa mga iAgawa. Niadtong tuig 1980s, ang katilingban mibabag nga gamiton ang lasang sa Cellophil Resource Corporation ug Cellulose Processing Corporation.

Mga Mahinungdanong Bahin sa Katawhan ug Ngano

LASANG

Adunay duha ka matang sa lasang nga gibahin sa iBesao sumala sa pinakabaga nga tanum: ang batangan (o lasang nga daghan pines) ug ang kallasan/pagpag (o lasang nga lumuton).

 

Batangan (Lasang nga Daghang Pines)

Ang batangan o lasang nga daghan pines para sa iBesao nailhan nga kapanguhaan sa kahoy ug tubig. Sulod sa katilingban, mao kini ang kuhaanan ug tabla para pagtukod ug balay, hipusanan sa humay, tunghaan ug uban pang katukuran. Ginamit usab kini nga sangkap sa paghimo ug kagamitan sa balay ug para sugnod. Gilantaw usab kini nga tinubdan sa tubig nga nagtabang sa mga panginahanglan sa kabalayan ug panguma sa katilingban.

Pinasikad sa kultura sa iBesao adunay tulo ka matang sa kakahuyang luna subay sa panag-iya ug pagkaduol niini: kini mao ang (1) kakahuyang luna nga gipanag-iya sa katilingban – nga nasakup sa munisipyo, hugpong sa mga barangay o gidumala sa barangay – (2) kakahuyang luna nga gipanag-iya sa banay ug (3) kakahuyang luna nga gipanag-iya sa usa ka tawo.

Kallasan (Lasang nga Daghan Lumot)

Ang lumuton nga lasang o Kallasan naglangkub sa yuta nga may gidak-un nga 4,379 hektaryas sulod sa munisipyo. Ang kallasan nahimutang sa mga lagyong kabukiran sa lasang nga gipang-iya sa katilingban sa LAGAT ug sa ubang mga bakilid ug dal-og sa barangay sa Banguitan ug Kinali/Balas-ayan. Kasagarang mga klasi sa pananum nga Makita niining lasanga mao ang kahoy nga aas apil na ang mga magahing kahoy sama sa tikem, gasatan, payen, awiyaw, narra (Pterocarpus indicus Willd L.), bita-og (Calophyllum inophyllum L.) ug buuken.

MGA DAPIT NGA SIBSIBANAN Kasagaran, ang mga kasagbutan nga naa sa pribadong yuta, batangan man o gibiyaan nga um-a, nagsilbi usab nga sibsibanan (pastol). Namatikdan nga ang manabsab nga mga hayop nakapaubos sa kadaut ngadto sa mga kahoy nga gikan sa mga sunog sa lasang tungod kay gipungngan niini ang pagtubo ug pagkauga sa mga sagbot. Matag usa sulod sa katilingban adunay katungod nga mosulod sa mga dapit nga sibsibanan. Uban niining katungod mao ang katungdanan nga magtukod ug mag-atiman ug mga labat, ug manalipud ug magbantay sa dapit nga sibsiban. Kung adunay mga problema sa seguridad ug kahimsog sa mga hayop, kadaut gumikan sa mga hayop o sunog sa lasang, tanan nga menpapastol gipugos sa pagpangita ug pamaagi aron masulbad kining mga problema. Karong panahuna, ang mga nagbuhi ug hayup gitagaan ug katungdanan nga palambuon ang kahimtang sa sibsibanan aron masiguro ang kaluwasan sa mga hayop, paigong sibsibonon ug tuburan sa tubig. Nakaamgo usab sila nga kinahanglan usab nga adunay mga mananap para sa pagpasanay lamang aron modaghan ang ilang mga binuhi ug magamit pag-ayo ang mga pastohan.

(balik sa kinaibabawan)

   • Katilingbanong Kahimtang • Hulagway sa Palibot • Kulturanhong Kabilin • Katawhang Lumulupyo
      • Katungdanan sa Pangagamhanan • Mga Kabalaka ugTubag sa Katilingban