Pagpangulo Subay sa Tradisyon

Ang dap-ay naghisgut sa pundok sa mga kalalakinhan sa katilingban. Sumala sa tradisyon, mao kini ang kinataliwad-an sa pangagamhanan alang sa umili o katilingban sa Mt. Province. Aduna silay katungod sa pagtagana ug mga yuta ngadto sa mga tawo. Aduna silay katungdanan sa pagpanalipud sa katungod sa matag usa; pagpabilin sa kultura ug tradisyon sa matag tribu; ug magsulbad sa mga kagubot sulod ug gawas sa katilingban. Ang dap-ay usab mao ang pisikal nga katukuran, usa ka dapit diin ang konseho sa mga katigulangan magtigum ug maghukom mahitungod sa mga hisgutanan nga may kalabutan sa yutang kabilin.


Sulod sa pamaagi sa dap-ay, ang Lallakay o amam-a naghupot sa gahum sa mga butang mahitungod sa batasan ug mga tradisyon. Ang Lallakay buot ipasabot, “mga tigulang nga lalaki” o katigulangan sinangpit tungod sa ilang kahamtong ug kaalam nga naggikan sa mga tuig sa pagtuon, pagsinati ug pagsilbi sa katilingban pagkahuman nila matuman ang dako nilang katungdanan nga mao ang pagpadako sa ilang mga anak. Pinakamahinungdanon sa mga katakus sa mga katigulangan mao ang kaligdong sa ilang kaugalingon, ug ang kaikag ug kakayahan sa pagsilbi sa uban.

Ang Nagpatigbabaw nga Pulitikanhong Pagpangulo Mga Piniling Nangatundanan Sa kinatibuk-an, ang mga piniling nangatungdanan naghatag ug pulitikanhong pagpangulo sa barangay ug munispyo. Pinaagi sa piniliay isip mao kasamtangang pamaagi sa pagpili sa mga mamumuo ang mga babaye ug mga batan-on nangapili alang sa mga katungdanan sa pagpangulo nga kanhi gitagana lamang ngadto sa mga katigulangan. Kababainhan Ang kababainhan karon nangapili na sa pangatungdanan sa lokal – kasagaran sa ang-ang sa barangay – bisan tuod sila dyutay ra. Dugang pa, nagkakusog ang pagtampo sa mga babaye sa mga buhat sa katilingban. Sa unang bahin sa 1990s, ang mga babaye maabtikong nangampanya kontra sa ilimnong makahubog. Sa Banguitan ug Agawa, mga babaye ang nagdumala sa ilang tagsatagsa ka mga kooperatiba. Halos tanan sa mga Barangay Health Workers (BHW) sa mga miaging tuig mga babaye. Mahitungod sa mga batasan ug uban pang hisgutanan may kahilambigitan sa ili, pananglitan, mga utlanan sa yutang kabilin, ang mga babaye nag-agad pa gihapon sa mga lalaki – ilabi na sa mga katigulangan. Kahugpungan Nagkadaiyang kooperatiba ug mga kahugpungan sa katawhan nga may kalabutan sa panginabuhian natukod aron makahatag ug hinabang ngadto sa mga sakup sama sa programa ug serbisyo alang sa pagpakaylap sa Integrated Pest Management (IPM) sa mga utanun, pautang ug pamalit, pagbuhi ug mga baboy ug mga hinabang sa pagpanguma. Aduna usab mga nagpadayon nga mga dili linagdang paghugpong nga pinasikad sa kapanguhaan ug kultura. Ang LAGAT o ang kahugpungan sa barangay uban sa 5 ka barangay sa Agawa maoy nagmugna ug tinipong pagdumala sa mga lasang sa katilingban. Sa Kinali, ang mga barangay sa Catengan, Laylaya ug Tamboan mga sakup sa Bunggoy sa mga kasikbit nga katilingban subay sa utlanan taliwala sa Mountain Province ug Ilocos Sur. Ang mga pundok gikan niining mga ili nagtigum aron pag-atubang sa kagubot sa mga katilingban ug sa pagpangawat ug mananap. Ang dumapat mapuslanon nga nagdumala sa ilang pamaagi sa patubig.

Pagdumala sa mga Paglalis

Sasango

Gawas sa mga nabatasang balaud, ang mga pamaagi sa pagdumala sa mga paglalis nagtultol kanila sa pagtubag sa mga kagubot mahitungod sa mga kapanguhaan. Sa mga milabay nga mga katuigan, ang maabiabihon nga pagsulbad sa mga lalis maoy gituboy nga pamaagi kaysa mga pagkiha sa korte. Ang unang paagi mapuslanon tungod ka yang pamaagi niini sayon ug paspas ug dili nanginahanglan sa mga kahibalo mahitungod sa mga pagkutikuti sa balaud o kaha salapi para sa mga aboado, pagbyahe ug uban pang mga gastuhon. Nagtumong kini nga ibalik ang panag-abiabi sa mga naglalis nga sakup sa katilingban ug magpahamtang ug kaangayan.

Ang sasango (mga paghusay) sulod sa mga pundok nga adunay panagbingkil mao ang yawi sa pagsulbad niining mga walay pagsinabtanay. Gipangunahan ug gipasayon sa mga nangatungdanan sa barangay ug mga katigulangan, ang sasango naghatag ug higayon para ang duha ka pundok makapasabot ug magpatin-aw sa ilang tagsa-tagsa ka bahin pinaagi sa pagpakita ug mga kamatuuran sa ilang mga gipangangkon ug magpahungaw sa ilang mga mulo ug aron usab ang mga nagdumala sa husay makapangita ug tukma nga kasulbaran. Ang kasulbaran o kahusayan mahimong dali makab-ot kung ang gisumbong nga pundok modawat dayon sa ilang sayop ug ang kaso dili na magkinahanglan ug mga saksi nga nagpuyo sa layo ug kinahanglan pa tawagon. Sa pagkab-ot sa mga kasulbaran, ang maghuhusay maghatag ug pagtagad sa mga mosunod: ang kabug-aton sa kalapasan, ang gipangayo sa nasaypan nga pundok, ang katakus sa nasayup alang sa pagtuman sa gipangayo sa nasaypan, mga nabatasang balaud ug mga ordinansa. Ang kasulbaran kasagaran makab-ot pinaagi sa pag-uyon sa tanan.

 

Suporta Gikan sa Tradisyon

Ub-ubbo Galatis

Ug usab pa, ang mga kulturanhong bili sama sa ub-ubbo (pagtinabangay) ug galatis (paghatag ug serbisyo nga way bayad) nakita usab sa pagdumala sa kapanguhaan. Ang mga mag-uuma naghimo ug ub-ubbo. Nagtinabangay sila pinaagi sa pagbinayluay sa pagtrabaho sa ilang mga uma. Ang mga tag-iya sa humayan nga adunay usa ra ka tuburan sa patubig (dumapat) adunay katungdanan sa pag-amping sa ilang pengnged ug payas sa pagsugod sa kada panahon sa tingdaro ug kanus-a kini nadaut. Nagtinabangay usab sila pinaagi sa pag-inambitay sa ilang mga kapanguhaan ngadto sa mga nanginahanglan, sa panag-uban nga pagbuhat aron pagpanglimpyo sa ilang agianan ug pagpangita sa mga nawala nga mga mananap.

Ang pagbalhin sa panag-iya sa yuta nagsiguro nga ang pagbuot ug pagdumala sa yutang kabilin magpabilin sulod sa mga sakup sa katilingban lamang. Ang kabilin (tawid) mao ang kasarangang pamaagi sa pag-angkon ug kabtangan. Ang mga ginikanan (usahay mga apuhan) naghatag sa ilang mga kabtangan ngadto sa mga anak sa panahon sa kaminyoon. Sa mga magtiayon nga nagsaulog sa ilang kaminyoon sa paagi sa dawak (pagsaulog sa kaminyoon subay sa tradisyon), ang ilang mga ginikanan nagpadayag sa ilang kabilin atubangan sa mga katigulangan sa katilingban isip mga saksi nianang gabii bag-o ang kasaulogan. Sa laing bahin, sa mga magtiayon nga dili magsaulog sa dawak, ang ilang ginikanan magpahibalo lamang kanila sa ilang tawid nga kasagaran mahitabo sa paglain na sa magtiayon o kung aduna na silay anak.

Ang pagpalit lahi usab nga paagi sa pagpanag-iya sa yuta. Sinundan ang nabatasang pamaagi, ang mga tag-iya maghanyag sa yutang ibaligya ngadto sa pinakaduol nila nga kaubanan ug kung balibaran, ngadto sa sunod nila nga kaubanan. Dili sila mahimong magbaligya sa yuta gawas sa ilang banay gawas na lang kung ang ilang mga kaubanan napahibalo ug nagpadayag nga wala silay tumong sa pagpalit sa maong yuta. Ang paghatag ug pahinungod sa mga kaubanan sa pagbaligya ug kabtangan nagsiguro nga ang mga kabtangan magpabilin sulod sa banay ug nagpabilin sa panag-iya sa yuta sulod sa mga sakup sa katilingban lamang.

(balik sa kinaibabawan)

 • Katilingbanong Kahimtang • Hulagway sa Palibot • Kulturanhong Kabilin • Katawhang Lumulupyo
      • Katungdanan sa Pangagamhanan • Mga Kabalaka ug Tubag sa Katilingban