Mga Nabatasang Balaud

Inayan

Sa kinatibuk-an, ang mga nabatasang balaud nasulod diha sa inayan o lawa. Ginadili niini ang tanang lihok nga makahatg ug kadaut sa ubang tawo o sa bisan unsang butang ug nagdili usab sa paglapas sa mga sumbanan. Nagsangpit kini sa konsensya sa tawo sa paghukom sa unsay matarong ug dautan sa iyang mga laraw, ug naghatag ug pasidaan pinaagi sa mga “silot” sa mga dautang buhat. Mando lamang kini sa “pagdili” apan, sa lalom nga panabot, nagpadayag kini ug mga manggad o bili, sama sa pagtahud sa ubang tawo ug sa kinaiyahan nagpadayag kini ug kaangayan, moralidad, panagsinabtanay, pakig-ambit sa kapanguhaan, pagtabang sa uban. Ang inayan susama sa gitawag nga Bulawang Balaud nga nag-ingon, “Ayaw buhata ngadto sa uban ang dili nimo gusto nga buhaton ngadto kanimo.” Sa nanglabay nga panahon, ang inayan tataw nga nagpadayag diha sa nagkadaiyang kasinatian:

• Ang inayan nagtudlo ug disiplina sa kaugalingon sa paggamit sa mga kinaiyanhong kapanguhaan ug nagdili sa mga makadaut ug mausikon ng mga batasan. Mahitungod sa mga kahoy nga gisunog o gipalata, ang mga katigulangan moingon, "Inayan. Menbabawi datona ay nabiag." ("Inayan. Nagbasul kini sila nga nabuhi pa.") Sa mga giusikan nga pananum magsulti sila, "Lawa. Mengpaga nan makan." (Lawa. Magbakho ang mga kalan-on.) Ang dili pagtahud sa tuburan sa tubig pinaagi sa pag-ihaw ug iro duol sa tuburan nga gituohang adunay nakinba-ey, inayan gihapon tungod kay gituohang mapasipalaan ang mga ispiritu sa tubig ug sila mobiya. Sa susamang paagi, ang pagsunog sa mga bukid ang gituohang gipuy-an sa mga ispiritu usa gihapon ka inayan, tungod kay kini mahimong hinungdan sa pag-abot sa mnga katalagman ngadto sa tibuok ili o kaha ngadto kaniya nga nakalapas.

  Walay balos ang pagpangilog sa kabtangan sa ubang tawo. Nasuta na nga ang mga luna nga nakuha sa dautang paagi dali nga mahugno o kaha dili magmabungahon.
• Walay balos ang pagpanapi pinaagi sa pagpangilad sa ubang tawo. Sa madugay o madali, mahanaw ang salapi tungod sa katalagman o disgrasya.
• Gitahong inayan ang pagpamakak aron makalikay sa silot. Adunay tukmang silot nga modangat sa nakaikyas pag-abot sa panahon.
• Ang duha ka tawo nga sige ug away gitaho gihapon nga inayan. Dautan kini nga sumbanan alang sa pamilya o sa anak o mga apo. Gituohan nga kini magdala ug mga anak nga badlungon o pamilya nga magkatibulaag.

Mga Buluhaton sa Lallakay


Sa kasagaran, ang gahum sa lallakay nagkakunhod tungod sa niining mga hinungdan: ang pagkuha sa ilang katungdanan sa pagpangulo sa mga piniling nangatungdanan, ang walay pagpakabana ug pagsalikway sa ubang mga sakup sa katilingban sa mga nabatasang pamaagi nga gipatuman sa mga katigulangan, ug uban pa. Karonng panahuna, gipadaplin na lang sila aron pagtuman sa mga kalihukan sa kultura gawas na lang kung magpapili sila sa pangatungdanan ug kung makadaug sa piniliay.

Ang buhat sa lallakay ug kakusog sa iyang gahum lain-lain sa matag ili. Ang mga katigulangan sa Lacmaan ug Kin-iway, ang pinakabag-ong kabalayan, wala mahatagi sa gahum ug kabutang nga susama sa ilang mga kauban sa mga karaang ili sama sa Payeo ug Besao. Sa Payeo ug Besao, ang mga katigulangan padayon sa pagbuhat sa ilang mga nabatasang buluhaton, sama sa -

• pagtuman sa mga ritwal. Ang mga katigulangan nagbati nga utang nila sa tagsatagsa nila ka kailyan ang pagtuman sa mga pipila ka ritwal para makadawat ug maayong buot gikan kang Kabunian ug mga kaapu-apuhan o kaha makalikay sa dautang kapalaran. Sa ubang ili, ang mga gitumang mga ritwal nagkanihit; sa uban, sama sa Agawa ug Tamboan, talagsa na kayo ang mga tawo maghinumdum paghimo sa mga ritwal karong panahuna. Ang pagbag-o sa pagtuo (o relihiyon) nagpabalhin sa pagsabot sa mga tawo sa ilang batasan. Ang mga sakup niining mga relihiyosong pundok wala magtimaan sa mga batasan subay sa tradisyon tungod kay nasuta nila kini nga pinapagano – pagsimba sa dyosdyos ug busa, sala. Ang pagbalhin maoy gigikanan sa mga kagubot sa mga umili (sakup batuk ang katigulangan) ug nagpabag-o sa ilang karaang kultura.
• paghatag ug pahimangno. Ang ubang mga sakup sa katilingban nagkonsulta sa mgakatigulangan mahitungod sa mga paghukom kung magpapili sa piniliay o dili, panahon sa pagtukod ug balay, pagpangita ug kahulugan sa mga talagsaong panghitabo ug kalamdagan sa mga nabatasang balaud
• pagtabang sa pagsulbad sa mga kaso. Usahay, ang mga nangatungdanan sa barangay magdapitug mga saksi o maghuhusay, ilabi na sa mga dagkong kaso. Sa tanang barangay, ang mga katigulangan kanunay sangpiton aron motampo isip kabahin sa lupong tagapamayapa.
• tinugyanan sa mga katilingban sa mga tigum aron paghusay sa mga kagubot nga may kalabutan sa mga utlanan sa munisipyo. Ang mga katigulangan mahinungdanon nining mga tigum, tungod sila ang naa sa katilingban nga adunay labing lalom nga kahibalo sa kasaysayan sa ili.

Ang mga katigulangan adunay mahinungdanong bahin sa pagdumala sa yutang kabili, bisan pa sa mga kabag-uhan sa ilang buluhaton ug kakusog sa ilang gahum. Karong panahuna, nagtuman sila sa ilang buluhaton abay sa mga pangagamhanang local ug uban pang buhatan sa katilingban, sama sa iskwilahan ug simbahan. Ang ilang mga buluhaton ug kakusog sa gahum nagkalain-lain sa matag barangay.

TIGPANGAMPING SA BINHI

Ang diwanay, usa ka lig-on nga humay sa bukid ginganlan sunod sa usa ka babayeng tigulang nga Kankana-ey nga maoy nagpasanay niini gikan sa usa lamang ka semilya. Sulod sa daghang panahon sa pagpananum iyang makuti nga gipili ang labing mayo nga liso gikan sa ani, gihipusan pag-ayo, ug gitikad ang mga labing himsog nga mga semilya. Sa dihang nakatigum na siya ug igong semilya, iya kining giapod ngadto sa iyang banay ug mga silingan. Karon, ang diwanay nagbarog abay sa ubang mga klasi sa humay. Sama kay Baket Diwanay, ang mga lumad nga kababainhan sa Cordillera ug ubang mga rehiyon sa nasud mao ang mga tigpangamping sa binhi.

RITWAL SA LEG-LEG

Kini nga ritwal naglakip sa mga katigulangan nga naghalad ug manok (nga napamatud-an nga limpyo) inubanan sa tukmang sapo (o pag-ampo) ngadto sa ispiritu. Ang katilingban nagtuo nga kung kini mahimo, ang mga tawo malimpyo, ug makahimo sa pakig-uli, o kaha makadani sa nakiba-ey sa paghatag ug daghan pang tubig.

Sumala sa tradisyunal nga tinuohan sa iBesao, ang tubig gipatubod sa ispiritu nga nagpuyo sa tuburan sa tubig nga nagtubag sa panginahanglan sa panimalay ug panguma. Ang nakinba-ey (ang ispiritu sa tuburan sa tubig) makabuot sa agas sa tubig o mahimo usab nga magpahunong niini. Usa ka pananglitan, ang mga patay nga lawas sa mga tawo ug panit sa mga mananap bidli sa nakinba-ey, busa si kinsa nga nagdala niining mga butanga ginadili sa pag-agi duol sa mga tuburan sa tubig. Kung dili kini matuman, ang nakinba-ey magpahinay sa agas sa tubig o ipahubas ang tuburan o kaha magpadangat ug sakit sa tiyan sa mga naggamit sa tubig.

KALENDARYONG BATO SA PAGPANGUMA

Gitakda nga kulturanhong bahandi sa nasud niadtong Agosto 1973 pinasikad sa Presidential Decree No. 260, ang kalendaryong bato nga nahimutang sa Gueday nagpahinumdum sa usa ka karaang batasa sa pagtala sa panahon nga maoy nagtakda sa dagan sa panahon sa panguma kada tuig sa Besao. Ang kalendaryo nga nagsubay sa adlaw nagsilbi usab nga tigpasayon aron adunay kahiusahan sa katilingban ug pamilya sulod sa mga gatus ka katuigan.

Ang kalendaryong bato adunay nahipatik nga mga nakahigda, nagtakilid, nagtindog nga mga linya. Kini nga bato gitaho nga maoy una nga maigo sa sidlak sa adlaw sa iyang pagsil-ip sa liki bukid, ug bago kini taas nga mosubang sa buntag. Kini mahitabo kausa sa usa ka tuig nga nagpahibalo sa pagsugod sa pagsabwag sa similya sa humay isip pagpangandam sa panahon sa pagpananum. Ang panahon sa pagpananum gisaulog isip mao ang Kasaulogan sa Linapet.

KASAULOGAN SA LINAPET

Kada ika-30 sa Siptyembre (o ika-29 sa kada ikaupat nga tuig), matag pamilya nag-andam ug nillapet – duka ka pan nga giusa ug gihimo gikan sa ginaling nga bugas humay sagol sa kaling o haluan, etag o gipauga nga karni o kaha mani nga gipalaman ug kining pan giputos sa dahon sa saging – aron paghinumdum sa paglabay sa sidlak sa adlaw ngadto sa duha ka nagsangang bato nga makita sa Ambaon Bato. Makita kini gikan sa gitakda nga lingkuranang bato (Calendar Bato) sa Awaw Dap-ay (sa Gueday) sa pagsubang sa adlaw. Kini nga panghitabo nakaplagan ug gisabut nga timaan gikan sa kinaiyahan nga nagpahibalo sa pagsugod sa panahon sa pagpanguma – ang tukmang panahon sa pagsabwag sa similya sa humay. Bago kini nakaplagan, ang mga mag-uuma dili malampuson sa ilang pagtikad ug humay.

MGA KULTURANHONG TIMAILHAN SUMALA SA KINAIYAHAN SA BESAO

• Ang Pagsalop sa Adlaw sa Besao
• Dapit-lantawanan sa Mt. Mogao
• Mt. Calvary
• Hagdanan nga Humay sa Besao ug Bucas
• "Fox Holes" niadtung Ikaduhang Gubat sa Kalibutan
• Ang mga Linaw sa Banaw
• Ang Busay sa Kit-kitaw-eng

(balik sa kinaibabawan)