Mga Dapit
• Bohol
• Agusan
• Besao
• Bendum
• Cornwall
• Langhe
• Katilingbanong
Kahimtang
• Hulagway sa
Palibot
• Kulturanhong
Kabilin
• Katawhang
Lumulupyo
• Katungdanan sa
Pangagamhanan
• Mga Kabalaka
ug Tubag sa
Katilingban
|
Hulagway sa Palibot
Rehiyon sa Piedmont
Nahimutangan : Amihanang kasadpan nga bahin sa Italya,
Gidak-on: 25.399 km 2
Hulagway sa Yuta : 43% kabukiran, 30% kabungturan, 27% kapatagan
Mga Suba : Ang Suba sa Po (kinataasan sa Italya) naggikan sa Monviso. Usa ka mahinungdanong sumpay nga suba, ang suba sa Tanaro, nag-agi sa gisakupang yuta sa Langhe
Kinataasang Dapit : Monte Rosa (4.634 m, Gran Paradiso (4.061 m), Monviso (3.841 m)
Klima : sama sa mga dapit sa Europa |
Uzzone Valley – ang walog sa Siyensya, usa ka dapit sa kalinaw |
Cortemilia, ang uluhang lungsod sa Alta Langa ug natukod diha sa panagtagbo sa duha ka suba, ang Uzzone ug Bormida |
Langa delle Valli
Ang teritoryo nagsakup sa tulo ka walog: Belbo, Bormida ug Uzzone
Gidak-on sa Yuta: 248 km2 diin ang 203 km2 kabukiran
Ang natikad nga yuta alang sa bino naglangkub sa 2,283 ka hektarya
Ang natikad alang sa mani o hazel nut mikabat sa 1,103 ka hektarya
Ang gitas-on sa dapit nagpalisud sa pagtikad sa mga parasan nga kasarangan lang himuon sa Bassa Langa (kapatagan), mao nga ang pagbuhi ug karniro, tanuman sa mani, pagtanum ug pagkaon sa hayup ug pagtikad sa mga tanum maoy nahimo nga unang pagpanguma.
Ang natago nga dapit maayo nga hulagway alang sa Alta Langa tungod sa 43 ka gamay nga mga kabalayan nga nahimutang ibabaw sa mga bungtod. Daghan kanila adunay mga pipila ka gatus nga mga lumulupyo.
Usa kini ka halayong dapit diin ang hangin gikan sa dagat ug klima sa kabukiran nagtagbo aron pagpahigayon sa paglabay sa lain-lain mga klima sa panahon.
Ang Alta Langa dapit usab sa katawhan ug kultura diin ang pinulungan ug tono sa pinulungan sa Liguria maghiusa uban sa pinulungan ug tono sa Piedmont, nga nagbuhi ug nagkadaiyang lokal nga pinulungan.
 Uzzone Valley gitawag usab nga walog sa siyensya. Usa kini ka gamay nga walog nga natungaan sa duha ka dagko apan masulod nga walog diin ang yuta mas tambok. Ug busa ang Uzzone agianan lamang sa mga tulisan ug wala hatagi ug pagtagad. Usa ka monghe gikan sa Ireland, si Colombaro, nagtukod ug monasteryo sa mga Benedictine didto sa Cortemilia pagkahuman sa panahon sa mga Romano ug ang dapit gidungog nga dapit sa pagtulun-an tungod sa ilang natukod nga tunghaan. Aron makalikay sa pagpanghasi, ang mga monghe magtago didto sa mas hilom nga dapit sa Uzzone. |
Ang migawas nga marka sa pagkunhod sa yuta ug daplin sa suba nagpakita sa hut-ong sa pagkabahin sa yuta. Ang tubig nag-agas taliwala sa mga hut-ong nga maoy hinungdan sa kanunay nga pagkunhod sa yuta. |
Langha Hills, usa ka Sugilanon sa Pagkamugna sa Yuta
Ang Langhe usa ka deposito sa nahut-ong-hut-ong nga balasong bato ug linugdangan sa yuta nga nahulma sama sa dila, ug makita gikan sa Suba sa Tanaro ngadto sa suba sa Orba. Ang hulagway sa dila maoy naghatag sa iyang ngalan tungod kay ang kahulugan sa pinulungang Italya sa lingua mao ang dila.
Ang mga walog sa Langhe nagsumikad sa habagatan ngadto sa amihanan ug ang mga kabukiran nahulma gikan sa daghang paglihok sa yuta sa kalibutan, gikan sa pagduso sa yuta sa nasud nga Aprika niadtong paglilok sa kabukiran sa Alps ug Alpinnes. Ang nabilin sa Tetide naghimo ug luag nga baybayon nga ginganlan ug Piedmont Tertiary Basin. Ang tubig sa kadagatan misulod ug nakahimo ug mabaw nga dagat. Adunay duha ka klima nianang panahona. Usa ka klima nagdala ug kusog nga hangin ug mga balas nga sa kadugayan maoy nahimo nga hut-ong sa mga balasong bato. Ang lain pang klima mao ang huyang nga hangin nga nagdala sa mga abog nga usab nahimong loam rock o marna.
Labaw pa sa 2000 ka hut-ong ang nahulma sulod niini nga pamaagi, nga naghatag sa 10% nga pagkabangilid sa mga bungtod. Ang yuta naghatag sa angayang kahimtang alang sa pagtubo sa mga kahoy sa hazel nut, ug sa mga truffles nga motubo, ug ang kanunay nga paghaguros sa hangin nagsiguro nga walay mahimong gabon. Apan, sa kasarangan, ang yuta dili mabungahon.
Ang karaang sugilanon nag-ingon nga si Heneral Aleramo sa pamilya sa Saxon nagtukod sa Langhe tungod niining dapita nakahimo siya paglibot sa usa lamang ka gabii sakay sa iyang kabayo.
|
900 m
100 m
700 m
300 m
500 m
|
|
Hulag-way
|
Habog nga Tagaytay
500+m
|
Tumuy 650-700m Kinatumu-yan 803m
|
Bakilid nga pangpang – atubang sa Kasadpan
|
Bahaan
sa patag
300-500m
tunga-tunga =320m
|
Tungason nga bakilid
Atubang sa Subangan
|
Tumuy 700-760m Kinatumuyan 863 m
|
Bakilid-
atubang
sa Kasad-pan |
Bahaan
sa patag
273-409m
tunga-tunga =300m
|
Bakilid-
atubang
sa Subangan
|
Tumuy 650-800m
Kinatumuyan 875m
|
Gamit sa Yuta |
Trigo,pag-kaon sa hayup |
Kakahu-yan |
Parasan 300-450m, trigo, mani 450+m, mais, hayup, pagkaon sa hayup |
Trigo, mani, mais |
Mani, kakahuyan
|
kakahuyan |
Mas dako nga parasan 250-650m tanuman sa mani 200-800m (umahan sa tagaytay atubang sa habagatan), uma sa trigo sa kapatagan, mga hayup (baka, karniro)
|
Trigo, mani, tanuman
|
Parasan 250-500m Tanuman sa mani 200-700m pagkaon sa hayup, trigo
|
Kakahuyan, prutas, mani hangtud 800m Kahayupan
|
Katukuran |
Dalan, gagmay nga dapit |
Gibiyaan nga agianan |
Gagmay nga uma duol sa sapa |
Dalan, buhatan |
Agianan, umahan |
Agianan sa tagaytay |
Dalan, lungsod, hinagdan nga pag-uma sa bino
|
Dagko nga dalan Lungsod Pabrika Negosyo
|
Dalan, lungsod, hinagdan nga pag-uma sa bino
|
Agianan sa uma
|
Kabalaka, problema |
Lisud pagsulod |
Wala mapabilin ang kasayon sa pagsulod |
Walay DOC, pag-uma nga kinaugalingon, gibiyaan nga yuta, wala malimpyuhi nga kanal
|
Patubig, tinuig n sapa, pagkabanlas sa yuta gikan sa baha |
Soil erosion. abandon terraces Canals not cleaned |
Gibiyaan nga agianan Pagkunhod sa yuta
|
Kemikal nga panghilo sa peste alang sa uma, parasan
Pagkunhod sa yuta sa mga bakilid
|
River still high in Dioxins Pesticides & herbicide build up Siltation
|
Irrigation canals not cleaned
Land abandoned, hazel nuts growing on old wine terraces
|
Bad access, tracks not maintained Forest growing on old terraces Soil erosion
|
Usa ka plake nga timailhan sa pagbaha sa Cortemilia nagpamatuod sa kakusog ug pagkamakanunayon sa pagbaha. Ang pagbaha niadtong tuig 1878 mao ang baha nga may kinadakuang kadautan nga nasinati sa maong dapit. |
Langa delle Valli – Dapit nga kanunay magbaha
Ang Cortemilia nahimutang sa tagbuanan sa mga suba sa Uzzone ug Bormida ug ang dapit kanunay magbaha. “Adunay mga agianan sa tubig sa kasagaran sa mga umahan. Gilimpyuhan namo ug ayo ang among kanal aron nga sa pag-abot sa kusog nga ulan, ang tubig moagas paingon sa mga suba. Sa Bassa Langa (kapatagan) wala na sila maglimpyo sa ilang mga kanal ug busa kini mapuno sa mga linugdangan nga maanod paingon sa suba kung kusog ang ulan. Ang pagbaha sa kapatagan usa ka dako nga problema. Ang suba sa Uzzone ug Bormida nag-agas paingon sa suba sa PO, ang kinadakuang suba sa Italya.”
Nabatasan na sa katawhan sa Langa ang paglimpyo kanunay sa ilang mga agianan sa tubig gikan sa mga linugdangan, apan daghan sa mga kabatan-unan ang mibiya sa yuta ug ang mga katigulangan na lang ang mag-uma. Kini nga batasan sa pagpanglimpyo dili na kusog sama niadto. Ang Katilingban sa Montana naghimo na niini nga buluhaton pinaagi sa pagsuhol ug mga tawo aron paglimpyo sa mga agianan sa tubig alang sa mga tag-iya sa yuta nga mibiya na.
|
Ang pagbaha gikan sa dapit sa Bormida mas dako ug epekto tungod kay mas dako ang suba ug mas daghan sa mga bungtod ang gitikad ug busa mas daghan linugdangan ang maanod ngadto sa ubos. |
|
Sulod sa milabay nga 200 ka tuig ang suba sa Tanaro mibaha ug 136 ka beses diha sa lain-laing bahin sa dapit ug magbaha kini sa banabana nga kausa matag 18 ka bulan.
Ang katapusang dako nga pagbaha nahitabo niadtong Nobyembri 1994 pagkahuman sa usa ka kusog kaayo nga pag-ulan. Adunay gibanabana nga 10 ka bilyon nga Euro ang nawala, 38 ka lungsod nga naapektuhan, 44 ka tawo ang namatay ug 2,000 ang nawad-an ug panimalay.
Ang katapusang matandi nga susamang panghitabo bag-o niini mao ang pagbahan niadtong Mayo sa tuig 1889. |
Buhing Kultura
"Ang akong ginikanan adunay dako nga uma ug ang akong inahan nagtago ug mga partisan didto. Aduna silay iro nga babaye nga ginganlan ug Lupa, ug natudluan ug maayo ug daghan kini kahibaluan. Makasimhot pa gani kini sa mga moabut nga Nazi bisan dili nya kini makita! Busa ang mga partisan kanunay makaandam ug makahibalo kung sila duol na. Apan lahi na ang nahitabo pag-abot sa mga Pasista kay dili na niya kini masimhutan, ug dali ra makaduol ang mga sundalo ug mangita sa mga partisan. Nabilanggo akong inahan sa 18 ka adlaw. Gikawat sa Pasista ang tanan apil na ang iro ug gidaut ang tanan. Pagkahuman sa 8 ka adlaw ang iro mibalik, gikapoy ug samaran ug ang iyang ngipon naligo sa iyang kaugalingon nga dugo tungod sa pagkitkit sa gapus nga nagpreso kaniya. Naglubog siya sa balay sa baka sulod sa duha ka adlaw ug pagkahuman hingpit nga naulian. Si Beppe Fenoglio ang nagsulat bahin niini sa iyang libro, ug siya usa sa mga
partisan nga gitabangan sa akong inahan."
“Ang tam-is nga panahon sa pagbukhad nahibalo unsaon pag-atbang sa kalisud sa panahon nga tingtugnaw, dinhi ang kinaiyahan maoy modaug, uban sa nagkahiusang katawhan nga wala magpadaug sa mga talagsaung kalisdanan”
Beppe Fenoglio |
 Ang mag-uuma giisip nga mga mamumuhat tungod kay sila nagbalhin sa hulagway sa yuta
|
“Ug gilantaw ni Johnny ang tibuok kabukiran gikan sa usa ka dakong bungtod; nakita niya ang hulagway sa tambok nga asawa ni Polifemos nga nagtungtong… Iyang gipuno ang kaugalingon sa talan-awon atubangan sa mga kabukiran, ang mga walog ug mga kakahuyan nga nag-alirong sa mga mabugnaw nga sapa”
Beppe Fenoglio
|
|
(balik sa kianibabawan)
• Katilingbanong Kahimtang • Hulagway sa Palibot • Kulturanhong Kabilin • Katawhang Lumulupyo • Katungdanan sa Pangagamhanan • Mga Kabalaka ug Tubag sa Katilingban |
