Ang tawo nagpuyo ug naglihok uban sa kinaiyahan. Kabahin sa Bohol, ang mga mananagat ug mag-uuma ang buot namo ipakita dinhi. Pinaagi sa ilang mga kasinatian sa kinabuhi, sila nakatuon pagtubag sa mga kabalaka ug problema nga naglibot kanila. Ang mga katilingban nagtubag sa mga kalisud o kahigayunan sa paggamit sa ilang kapanguhaan tungod sa tagsa-tagsa ka mga mamumuo sa ilang katilingban nga adunay panglantaw sa kaugmaon sa ilang dapit ug nagpakita sila ug mga pamaagi, ug nagdasig kanila sa pagpalig-on sa ilang mga silingan ug banay. Mahimong wala mahatagi ug pag-ila kining mga mamuuo apan sila gitahud sa ilang katilingban.

Sa kasinatian sa Panadtaran ang katawhan nangisda aron adunay makaon ug nagbaligya sa ilang sobra. Naggamit sila ug nagkadaiyang pamaagi sa pagpangisda sama sa pukot o panglit-ag apan tanan kini ginagmay lang. Ang gagmay nga mananagat mao ang naapektuhan ug dako sa pag-ubos sa kuha nga isda. Tungod sa kawalay paglaum ug kakulangon sa kahibalo sa dangatan sa ilang buhaton, nagsugod sila ug gamit sa mga makadaut nga pamaagi sa pagpangisda, sama sa paggamit ug gagmay nga pukot, dinamita ug kemikal nga hilo. Kini nga mga pamaagi makapatay sa mga gagmay nga isda ug makadugang sa pag-ubos sa kuha nga isda, pagkaguba sa mga dapit nga puy-an ug itlugan sa isda. Subay sa balaud sa Pilipinas karon, kini nga mga pamaagi nakalapas sa balaud.

 

Ang pagpamuhi ug hayup epektibo nga pamaagi sa pagtubag sa kawad-on.

Pagdala sa mga nipa aron sa pagtukod sa balay ug paghimo ug atop.

Ang mga komersyal nga pagpangisda, igo nga kadak-on ug dinagko man, nakapahurot sa nahibiling isda sulod sa Cogtong Bay tungod kay sila nangisda sulod sa gitakdang dapit ilalom sa pagdumala sa munisipyo. Ang multa ubos kung itandi sa ginansya sa mga makalapas sa balaud, busa gamay lang ang paglihok aron sumpuon kini nga pagpangisda, ug tungod usab kay daghan sa mga nangatungdanan sa Senado ug Kongreso nanag-iya sa daghan niini nga klasi sa pagpangisda. Kadaghanan sa mga lokal nga pangagamhanan nagpili hinoon nga pugngan ang pagpangisda nga supak sa balaud nga gihimo sa gagmay nga mga mananagat. Apan ang kakulangon sa mga himan ug kahanas sa mga gitahasan nga magbantay sa dagat sulod sa dapit nga gidumala sa munisipyo, nagpahuyang sa ilang katakus sa pagpahunong sa mga kalihukan sa pagpangisda nga lapas sa balaud. Bisan adunay daghan nga panawagan aron magtimbayayong ang nagkadaiyang mga buhatan sa pangagamhanan, ang pagkamugna sa programa sa CBFM nga gipasiugdahan sa Department of Environment and Natural Resources niadtong tuig 1996 usa ka mapuslanong alternatibo sa paglihok.

Ang CBFM dili lamang usa ka sistema sa pagdumala sa yuta ug mga kapanguhaan, apan labing mahinungdanon, kini nagpadayag ug pagbati sa pagpanag-iya ngadto sa katilingban. Ang programa nagpahigayon usab nga ang mga nasudnong buhatan sa pangagamhanan makalihok uban sa katilingban aron sa pagsumpo sa mga kalihukan nga supak sa balaud pinaagi sa pagpalambo ug mga bag-ong kalihukan sa pagdumala sa kinaiyanhong kapanguhaan nga makapadugang sa panginabuhian sa katawhan.

Usa ka baroto nga gihimo sa dapit ang gipahiluna uban sa mga kinaraang himan sa paglaang sa isda

Sa tuig 1996, ang pangagamhanan sa munisipyo sa Candijay ug ang Programa sa Pagdumala sa mga Kapanguhaan sa Kadagatan o Coastal Resources Management Program (CRMP) sa DENR nagsuporta sa pagmugna sa Kahugpungan sa mga Tigpananum ug Katunggan sa Panadtaran o Panadtaran Mangrove Planters Association (PAMAS). Sa tuig 1999, ang PAMAS naglagda sa ilang CBFMA uban ang DENR aron matagaan sa gahum sa pagdumala sa ilang mga katunggan.

Sukad niadtong tuig sa 1996, ang PAMAS nakahimo ug igong mga lakang diha sa pagdumala sa ilang dapit. Ang mga sakup nagtampo sa mga pagtuon aron mapalig-on ang ilang kaamguhan bahin sa dangatan sa kinaiyahan kung ipadayon ang pagpangisda nga supak sa balaud. Nakadawat usab sila sa mga pagbansay-bansay aron malig-on ang ilang katakus sa paghugpong, kahanas sa pagpangulo ug mapauswag ang ilang kahanas sa pagpanalapi. Usa ka pananglitan mao ang pagpautang kanila aron makasugod sila pagtukod ug pagtuon unsaon pagbuhi ug alimango sulod sa mga katunggan.

Ang mga sakup sa PAMAS nakakita ug bunga sa ilang paningkamot ug nagduso sila nga ang ilang lokal nga pangagamhanan maghatag ug salapi aron mapondohan ang dugang nga pagtuon ug pagpalambo sa panalapi. Usa sa mga kalihukan nga ilang gipaningkamutan mapalambo mao ang turismo sulod sa ilang mga katunggan uban sa tabang sa mga grupo gikan sa gawas.

“Niadtong napulo’g duha ka tuig nga milabay, aduna kami mga dako nga punuan sa bakhaw apan adunay kusog nga pagpamutol sa kahoy nga walay pagtagad sa pagpananum o pagpabalik niini,”

agi ug paghinumdum ni Ciriaco Cunado, presidente sa PAMAS

”Karon sa PAMAS, naningkamot kami sa pagpabalik sa kinaiyahan sa kabaybayunan ug nangita sa pamaagi aron mapalambo ang mga kalihukan sa panginabuhian aron matagaan ug kahupayan ang kawad-on.”

Bisan sa mga kapakyasan niadtong sila nagsugod pa lamang, sama sa mga tawo sulod sa ilang katilingban nga misupak ug miibot sa mga 12,000 ka similya sa bakhaw didto sa dapit nga kanhi gibuhian ug isda, ang PAMAS nakakab-ot ug taas nga kalampusan. Sila karon inila sa Bohol nga usa sa mga malampusong kahugpungan sa katawhan o POs nga naglihuk sa pagdumala sa ilang kinaiyanhong kapanguhaan.

(gikan sa: Asia Forest Network Poster Map Series mahitungod sa Community Forest Management sa Southeast Asia. Ang poster map sa Pilipinas gihimo uban sa ESSC)


(balik sa kinaibabawan)