Ang gibantug nga Chocolate Hills nahimo gikan sa anapog ug dili motubo ang kahoy sa nipis nga yuta ibabaw niini.

Ang Bohol nagsakup sa dapit nga may gidak-on nga 411,726 ka hektaryas. Ang kinadak-ang isla adunay kabukiran nga ginama sa anapog nga naglatay gikan sa habagatan ngadto sa amihanang bahin ug mosangko ngadto sa kabaybayunan. Sa tungang bahin niining kabukiran makita ang mga langub ug tubig. Ang amihanang bahin adunay mga bukid nga mahimong matikad. Ang dakong bahin sa kabukiran gitubuan sa sagbut ug adunay gagmay nga bahin nga nay mas baga nga tanum.

Adunay mga upat ka bahin sa lasang nga gitanuman ug mahogany sa habagatang kasadpan nga bahin, apan ang dagkong lasang mao ang mga katunggan nga makita sa tibuok isla. Aduna pay pipila ka mga lasang sa amihanang bahin sa isla diin ang yuta tambok pa, ug busa ang tuburan sa tubig didto nga bahin mas kanunay kung itandi sa mga dapit nga daghan anapog.

Ang isla makakuha sa 1500 ug 220 mm nga tubig gikan sa ulan matag tuig ug kini nga gidaghanun sa ulan naangay pagbahin sa tibuok tuig. Walay panahon nga sobra ka init ug sobra ka ulan. Mas daghan ang pag-ulan sa mas taas nga bahin didto sa kabaybayunan sa kasadpan ug ang pag-ulan sa kinatibuk-an nagkahinay padulong sa kasadpang bahin.

 

A dam for water storage in the flatter northern part of the island

Ang klima sa isla tropiko ug basa, ug ang ulan nabahin sa mga bulan sa tibuok tuig. Ang amihan nga moabot sa mga bulan sa Oktubri ngadto sa Abril maoy nagdala sa pinakakusog nga ulan. Gikan sa Abril ngadto sa Hunyo ang hangin gikan sa amihanang bahin sa Dagat Pasipiko moabut ug nagdala sa pinakainit nga panahon (bisan tuod mag-ulan panalagsa). Kini gisundan sa habagat nga nagdala ug balik sa ulan, unya pagkahuman adunay ubos nga pag-ulan sa Agosto ug Siptyembri sa dili pa mobalik pag-usab ang amihan.


Bisan daghan ang ulan, ang yuta nipis ug ginama sa balason o batoon o anapog nga klasi mao nga ang tubig nga tab-ang nihit sa ubang mga dapit. Ang uban nga tubig parat kaayo busa adunay pipila lamang ka klasi sa kahoy nga motubo sa kaparat ang mosanay sama sa lubi ug bakhaw. Ang kabukiran sa amihanang bahin adunay mas daghan nga kapanguhaan ug tubig gikan sa kinaiyahan kaysa mga dapit sa habagatang bahin. Ang Bohol adunay 12 ka dagko nga tubig-saluran, ug ang adunay kinadakuan ug yuta nga nasakup mao ang Loboc ug Wahig-Inabanga.

Priority watersheds for protection (BEMO):

Loboc Wahig-Inabanga Abatan Ipil Cabidian (Carood) Duero (Tubig-saluran sa Alijawan-Cansuhay) 64,914 ha 63,855 ha 36,626 ha 28,252 ha 22,060 ha 5,200 ha Ang gilay-on sa hinagdan nga humayan kinahanglan gamay aron dili mabanlas sa pag-abot sa kusog nga ulan.

Gamit sa Yuta

Ang mosunod nga transect nagpakita sa kinatibuk-ang hulagway sa gamit sa yuta sa Bohol. Ang pagsabut-sabot sa mga lokal nga pangagamhanan ug katilingban nagtabang sa pagkakita sa mga isyu ug kabalaka ug mga mahimong pamaagi sa pagtubag niini.

TRANSECT SA PAGDUMALA SA GAMIT SA YUTA, CAROOD

Gamit sa Yuta	Sagol nga Pagpanguma (Lubi, Bulanghoy ug Mais)	Basakan (Naay patubig ug tubig gikan sa Ulan, Sagbutan ug Kalibunan)	Katunggan
Problema sa Pagdumala	- Ubos nga klasi sa yuta - Pagkunhod sa yuta - Kulang sa mga klasi sa tanum - Klasi sa mga datos sa gamit sa yuta - Gikontrata nga pagpananum sa kahoy dili malampuson	- Tinuig nga pagbaha - Pagsulod sa kaparat - Pagkunhod sa yuta - Dili angay nga gamit sa yuta	- Dili klaro nga kasiguruhan sa yuta - Pagkabanlas - Dili mosanay nga pagpasanay sa alimango - Pagpangisda nga supak sa balaud
Mga Higayon sa pagdumala ug Pamaagi sa Institusyon	- Pakiglihok uban ang mga nagkalain-laing munisipyo - CBFM - Sistema sa Katilingbanong Patubig - Pag-uma ginamit ang contour - Pagpanguma diha sa lasang	- Pakiglihok uban ang mga nagkalain-laing munisipyo - Paggamit sa Abono nga natural - Hiniusang Pagdumala sa Peste	- Pakiglihok uban ang mga nagkalain-laing munisipyo - CBFM -Pagsugod sa Turismo sa Kinaiyahan o Eko-Turismo
Pagkabakilid	>18%	3-18%	<3%

(gikan sa: ESSC Poster Map Series mahitungod sa Bohol Natural Resource Management, 2004)




(balik sa kinaibabawan)