Pangagamhanan sa Lalawigan sa Bohol ug ang BEMO
Niadtong tuig 1998, ang pangagamhanan sa lalawigan sa Bohol nagmugna sa pinakauna nga kalagdaan bahin sa kinaiyahan sulod sa mga probinsya sa tibuok Pilipinas. Kini naghatag sa bayanan alang sa mga gipunting nga kalambuan sa Bohol isip dapit sa turismo gamit ang kinaiyahan ug kultura, ug isip usab probinsya nga nagpalambo sa industriya sa pagpanguma. Ang Environmental Code o Kalagdaan sa Kinaiyahan sa Bohol nagmando sa pagmugna sa Environmental Management Office sa Bohol o BEMO. Ang buhatan naglantaw sa pagpatuman sa mga kabalauran kabahin sa pagdumala sa kinaiyanhong kapanguhaan, pagpugong sa polusyon sa hangin ug kasaba, pagtimbang sa dangatan sa kinaiyahan o environmental impact assessment, pagplano sa paggamit sa yuta ug ang turismo gamit ang kinaiyahan.

Ang lalawigan maabtikon nga naglihok aron sa pagbag-o sa kabus nga kahimtang sa probinsya, nga sumpay usab sa kahimtang sa nagkanihit nga kinaiyanhong kapanguhaan. Uban sa kusog nga paningkamot aron mapabalik ug mapabilin ang kinaiyahan, ang turismo gamit ang kinaiyahan o eko-turismo nahimong usa ka pamaagi. Ang Bohol gipaila sa pangagamhanan sa lalawigan nga nag-unang dapit nga duawon sa mga turista, uban sa katuyuan nga mahimong dalan ang turismo sa pagpalagsik sa pag-uswag sa ekonomiya.

Opisina sa Pagplano ug Pagpalambo sa Lalawigan (PPDO)
Ang PPDO nagpasiugda sa pagpalambo sa Bohol Program Framework on Poverty Reduction 2015, usa ka dokumento sa pagplano nga nagpaila sa hulagway sa kawad-on sa Bohol. Ang mga dapit nga nakita sa hulagway sa kawad-on mao usab ang mga dapit diin makita ang mga POs sa CBFM. Ang Sektor sa Kinaiyahan o Environment Sector sa PPDO ang nagsubay sa tanang proyekto bahin sa kinaiyahan sa Bohol.

Opisina sa Pagdumala sa Pagpaubos sa Kawad-on sa Bohol (BPRMO)
Ang BPRMO sa dili lamang dugay namugna isip buhatan nga tigpatuman alang sa Bohol Program Framework on Poverty Reduction 2015.

Konsiho sa Pagdumala sa Tubig-saluran sa Carood
Ang Konsiho sa Pagdumala sa Tubig-saluran sa Carood o Carood Water Management Council natakda ni Gobernador Erico Aumentado sa tuig 2003. Gihisgutan sulod sa bahin sa Mga Mekanismo kung giunsa niini paglihok.

Field visit of some Carood Watershed Council members to another community managed area.

Adunay daghan nga paningkamot, gikan sa pangagamhanan ug sa pribado nga sektor, aron pagtubag sa pagkadaut sa kinaiyahan. Ang nagkadaiyang grupo nga naglihok sa tubig-saluran sa Carood ug sa Cogtong Bay, pananglitan, nagpasiugda ug mga kalihukan alang sa pagpalambo sa kinaiyahan. Ang mga lokal nga pangagamhanan ug kahugpungan sa katawhan (POs) uban sa mga NGOs nagbuhat sa 2,297 hektaryas nga lasang ug plantasyon sa prutas ug similyahan, nagpabalik sa 760 ka hektaryas nga katunggan ug nagpasiugda ug mga kalihukan sa pagpanalipud sa lasang.

Ang lokal nga pangagamhanan sa Candijay nagsugod ug usa ka pakighinabi tali sa lain pa nga mga lokal nga pangagamhanan mahitungod sa kinaiyahan, nagsulat ug plano sa pagdumala sa mga basura, ug nagsagup sa pamaagi nga nagtampo sa tanan diha sa pagdumala sa tubig-saluran sa pagbalay nila sa ilang hiniusang plano sa paggamit sa yuta. Ang Alicia nagpatuman ug usa ka programa sa pagpabilin sa nagkadaiyang klasi sa kinabuhi ug ang Mabini nagpasiugda sa pagmugna sa opisina sa pagdumala sa kinaiyahan sa munisipyo ug nangulo sa tinuig nga pagpanghinlo sa kabaybayunan.

Pagdumala sa Lasang Pinasikad sa Katilingban o CBFM sa Bohol

 

Ang CBFM gisagup isip Nasudnong Pamaagi sa pagsiguro sa malungtarong kalambuan sa mga kapanguhaan sa lasang sa nasud ug paghatag sa mga mekanismo aron kini mapatuman. Ang mga prinsipyo nga gibarugan sa CBFM mao ang kaangayan sa katilingban, pagkamalungtaron ug pagsalmot sa katilingban diha sa pagdumala sa lasang ug pagpabilin sa nagkadaiyang kinabuhi, ug ang malahutayong pagdumala sa kalasangan ug kabaybayunan nga makab-ot gikan sa responsable nga paggamit sa kapanguhaan pinaagi sa mga nahugpong ug nagahuman nga mga katilingban.

Sa Bohol, ang CBFM gipatuman sa 12 ka mga tubig-saluran ug 47 ka munisipyo nga nakakabot sa nagkadaiyang ang-ang sa pagkamalampuson. Kining mga dapit sa pagdumala sa kapanguhaan adunay daghan mga kabus diha sa ilang mga lumulupyo. Ang pagpunting sa kalambuan niining mga dapita makahatag ug mahinungdanong kabalhinan diha sa pagpaubos sa gidaghanun sa mga kabus sa lalawigan samtang nagtabang usab alang sa kalig-on sa kinaiyahan. Daghan sa mga dapit nga gipili diin ipatuman ang programa walay daghan nga kinaiyanhong kapanguhaaan ug ang ilang kalasangan (yuta nga adunay pagkabakilid nga 18 pataas) limitado.

Ang PAMAS usa sa mga daghang POs nga namugna ilalom niining programa sa Bohol. Karon, ang PAMAS naglihok sa pagpabalik sa kinaiyahan diha sa kabaybayunan ug naila isip usa sa mga labing malampuson nga POs nga naa sa Pagdumala sa Kinaiyanhong Kapanguhaan o Natural Resource Management. Isip usa ka programa, ang katawhan sa katilingban gihugpong ngadto sa mga pundok aron makatabang sila sa pagsumpo sa mga makadaut nga pagpanguha o pagpangisda ug makatuon ug bag-ong mga kahanas.

Ang pamaagi sa PAMAS mao ang pagpalambo sa mga mekanismo sa pagsuporta sa mga sakup. Ang mga konsihal sa barangay, mga sakup usab sa PAMAS ug gipili isip mga opisyales sa PO (konsiho sa mga director) aron masiguro ang walay langan nga pagtabang gikan sa pangagamhanan sa barangay kabahin sa mga pondo ug kahimanan hangtud sa mga balaud ug pagpatuman niini. Ang mga sakup nagkauyon usab nga ang presidente kinahanglan sakup sa konsiho sa barangay ug nga ang kapitan sa barangay molihok usab isip magtatambag sa PO aron dali ang pagtinabangay.

Ang organisasyon lig-on ug nagkahiusa apan nagkinahanglan gihapon sa panabang sa mga grupo gikan sa gawas ug sa lokal nga pangagamhanan sa munisipyo aron mapalig-on ang katakus sa organisasyon ug mahimong mas epektibo sa pagdumala sa ilang kapanguhaan. Ang PAMAS adunay dakong katiguman sa tanang sakup kausa matag duha ka bulan aron paghisgut sa mga hisgutanan. Adunay mga balaud sulod sa grupo nga giuyonan ug gituman. Ang mga sakup luag ang kabubut-on sa pagpaambit sa ilang kusog ug kakayahan kung adunay mga kalihukan nga may kalabutan sa pagdumala sa ilang mga katunggan. Ang organisasyon usab nagtindug isip tigpasalig sa iyang mga sakup kung kini mangutang.

(balik sa kinaibabawan)