Ang katawhan sa isla sa Bohol sa Visayas usa sa mga labing kabus sa Pilipinas. Halos katunga sa mga panimalay sa Bohol nagpuyo ubos sa gitakda nga sukod sa kawad-on, ug ang Bohol ika-13 sa tanang mga kabus nga probinsya sa Pilipinas sa tuig 2002.

Sama sa daghang mga probinsya sa Pilipinas (Philippine Human Development Report 2002), ang kawad-on sa Bohol dili angay ang pagkabahin. Ang mga labing kabus nga katilingban nagpuyo diha sa mga naglibot nga gagmay nga mga isla ug kabaybayunan didto sa amihanang bahin, ug sa mga kabukiran ug mga katilingban sa tubig-saluran sa mga sudlunon nga bahin sa probinsya.

Ang kawad-on dako ug epekto sa mga bata. Ang kakulang sa nutrisyon sa unang katuigan sa ilang pagtubo nagpasabot nga magtubo sila nga mas gamay sa ilang edad ug kasagaran dili makakab-ot sa kasarangan nilang mahimo.

Mga Gagmay nga Isla ug Kabaybayunan

Halos ikatulong bahin sa katawhan sa Bohol nagpuyo sa 59 ka gagmay nga isla o kaha sa 249 ka barangay sa kabaybayunan. Ang una nila nga panginabuhian mao ang pagpangisda, pagpamukot ug pasayan, bulinaw ug alimango apil na ang pagpanguha ug kinason ug uban pang mga hayop sa dagat nga makita sa hunasan, kagaangan ug dapit nga nagtagbo ang tubig sa suba ug dagat. Ang mga katilingban sa mangingisda naggamit ug gamay nga baroto ug yano nga mga himan busa dili sila makaadto sa lawod.

Kini nga mga katilingban ang kusog nga naigo sa pag-ubos sa mga isda sa kadagatan sa Bohol tungod sa sobra nga pagpangisda sa mga igong kadak-on ug dinagko nga pagpangisda, mao nga ang uban kanila natukmod sa paggamit ug pamaagi sa pagpangisda nga makadaut aron lang aduna silay makuha nga isda.

Ang tubig nga tab-ang nihit sa mga gagmay nga isla ug sa ubang barangay sa kabaybayunan. Daghang tawo ang nagsalig sa ulan nga ilang saluron ngadto sa mga sudlanan diha sa ilang mga panimalay. Ang mga pamilya nga adunay gripo alang sa tubig-ilimnon nagkuha sa ilang tubig gikan sa uluhang dapit o kaha sa mga dagko nga isla.

Kini nga mga katilingban, nga kasagaran gagmay, naa sa hilit nga dapit ug lisud abuton gawas lang kung aduna kay baroto. Kung ugaling ang mga barangay adunay tunghaan, naglisud sila sa paghangyo sa magtutudlo nga magpabilin didto. Sa susamang bahin, lisud kaayo sa mga doktor o nars ang pagduaw, bisan tuod kadaghanan sa katilingban makaduol sa mga tigpangamping sa panglawas sa barangay.

Mga Dapit sa Kabukiran

Ang basakan kasagaran itanum subay sa mga sapa aron aduna kanunay magamit nga patubig

Ang kahimtang sa kawad-on sa mga katilingban sa kabukiran naa sa susama nga kalisud, bisan tuod mas gamay ra sila (16% lang sa populasyon), ug ang nipis nga yuta kulang sa katambok. Daghang mga ginagmay nga mag-uuma ang nagtikad gikan sa tunga sa hektarya nga luna hangtud sa luna nga tulo ka pilo ang kadak-on, apan ang pagkamabungahon sa pagpanguma ubos kaayo busa daghan ang nag-antos sa kakulangon sa pagkaon sa panahon sa ting-init.
Watershed Areas

Usa ka problema alang sa pipila ka katilingban sa kabukiran mao nga ang ilang dapit sakup usab sa mga gipanalipdan nga tubig-saluran. Kini nagpasabot nga dili sila makadugang sa gidak-on sa ilang kasamtangang uma ug dili usab mahimo nga magpuyo o magtikad ug bag-ong luna ang ilang mga anak sulod sa tubig-saluran. Ang Bohol adunay 12 ka dagko nga tubig-saluran, ug tulo niini gitakda nga panalipdan.

Ang tulo ka gitakda nga tubig-saluran mao ang Loboc, Wahig-Inabanga, ug Alejawan-Cansuhay. Adunay 112 ka barangay sulod niining tulo ka tubig-saluran ug adunay 108,000 ka tawo ang nagpuyo sulod niini (9% sa tibuok populasyon sa probinsya).

Ang saluran nga gitun-an sa ESSC ug dugay mao ang tubig-saluran sa Carood. Kini naglangkub sa 106 km ug adunay 21 ka mga barangay sulod sa utlanan niining tubig-saluran. Adunay 5,420 ka panimalay sa kinatibuk-an ang nagpuyo sulod niini nga dapit. Usa ka munisipyo nga naa nahimutang sa ubos nga bahin sa tubig-saluran sa Carood mao ang Candijay. Kasagaran sa mga tawo nagbasak, ug nag-abag niana nga panginabuhian mao ang pagtanum sa lubi (para sa kopras), saging, mais, kamote, bulanghoy, baungon ug mga utanon.

 

Ang Barangay Panadtaran kabahin sa Candijay ug nahimutang sa baybayon sa amihanang subangan nga bahin sa Bohol ug busa kadaghanan sa mga lumulupyo managat. Ang mga mananagat sa maong dapit kanhi naggamit ug mga pamaagi nga makadaut sa dagat sama sa dinamita aron diha-diha makakuha ug daghang isda sa usa ka higayon lamang (kini nga pamaagi natun-an sa mga mananagat sa dihang nakita nila ang epekto sa mga bomba nga mibuto diha sa dagat niadtong Ikaduhang Gubat sa Kalibutan), ug paggamit sa kemikal nga hilo (cyanide) aron pagkuha sa mga mahalon nga isda aron ibaligya nga buhi sa mga negosyante. Daghan sa mga katunggan diin nangitlog ang mga isda gihimo nga mga buhian ug isda (fishpond), ug nakahimo ug agianan sa mga baroto o kaha pagputol sa mga kahoy aron himoong haligi (ang mga klasi sa kahoy dili madugta).

Sama sa daghang mga katilingban sa kabaybayunan sa Pilipinas, ang Panadtaran nagsabwag sa liso sa ilang kaugalingong kaalautan ug nakasinati dayon sa pagkunhod sa gidaghanun sa ilang mga makuha nga isda. Ang kakulangon sa isda nga ibaligya ug para sa pagkaon nagpasamot sa kakabus sa katilingban. Apan sa tuig 1996 nagsugod sila sa pagtampo sa usa ka programa sa pangagamhanan nga gisuportahan sa ilang munisipyo, ang programa nga gitawag ug Pagdumala sa Kalasangan Pinasikad sa Katilingban o Community Based Forest Management (CBFM). Kini nga programa nakatabang sa pagtubag sa ilang mga problema mahitungod sa nagkaubos nga gidaghanon sa isda pinaagi sa mas maayo nga pamaagi sa pagdumala sa ilang mga kapanguhaan sa dagat. Paglabay sa pipila ka tuig, diin sila nagkugi ug naningkamot, ang kahimtang sa katilingban adunay kalambuan, ug ang ilang kasinatian gisugilon sa lain-laing bahin sulod niining pagtuon.
(Gikan sa: Report sa Bohol Provincial Government’s Poverty Reduction Management Office kabahin sa Bohol Program Framework on Poverty Reduction, Hunyo 2003)



(balik sa kinaibabawan)