Ang mga lalaki ug babaye adunay mga natakdang buluhaton sumala sa tradisyun kabahin sa pagpanguma ug pagpanguha ug bunga sa lasang. Ang mga lalaki mamutol ug bagon ug uban pa nga tanum aron sa paglala, mangaso ug magtanum, maglaksi ug magpauga sa lanut sa abaka. Sa pagpanguma, sila ang mag-abli sa yuta, maghawan sa lasang ug magdaro sa uma. Daghan ang magtabang sa pagpananggi sa uma, nga kasagaran usa ka kalihukan nga giubanan sa kadaghanan. Ang mga babaye ang manguha ug magtigum sa mga tanum nga gamiton sa paglala, mag-andam sa pagkaon kung manguha ug bagon, maghabol sa lanut sa abaka ug maghimo sa kadaghanan sa mga buluhaton sa panimalay. Sa uma, ang mga babaye magtanum, mangibot sa sagbot ug magtigum sa mga nasanggi.

Ang Pulangiyen nag-uma ginamit ang duha ka pamaagi, ang pagbalhin-balhin nga pagpanguma ug makanunayon ug hingpit nga pagtikad sa uma nga gipakita kanila sa mga dili-lumad.

Sakum (Balhin-balhin nga Umahan)

Ang balhin-balhin nga pagtikad nagkinahanglan nga ang mag-uuma magtakda ug usa ka bahin sa lasang nga tikaron, mag-andam sa yuta, magtanum ug humay, mais, utanon ug prutas, magsanggi niini ug pagbiya sa uma aron makatubo kini pagbalik nga lasang sa panahon nga kini ipapahulay. Apan ang kakulangon sa yuta sa Bendum (ang ubang mga yuta nabaligya ngadto sa mga langyaw niadtong unang bahin sa tuig 1990s) nagpaubos sa kadugayon sa pagpahulay sa yuta ngadto sa lima ka tuig ug ang pagpadugang sa kadugayon sa paggamit sa uma ngadto sa tulo ka tuig. Ug dili katingalahan nga tungod niini nga pamaagi, bisan praktikal, dako ug kalabutan sa pagkunhod sa katambok sa yuta.

Ang pag-uma nga nagbalhin-balhin nagsakup sa:

• Ang gisanggi nga kape gibulad gamit ang karaan nga mga pukot

  unang paghawan sa mga kalibunan (sakum)
• paglimpyo sa luna (bunglay)
• pagputol sa mga kahoy (pamilay)
• pagkuha sa mga sanga (panalata)
• pagsunog (bigsul)
• pagkalut sa mga bangag (pangedek)
• pagtanum (pamula) sa mais, humay, aglay ug mga lagutmon
• pagtanum (pamula) ritual for protection and abundant harvest ( panlindug hu migbaya hu pamulahon)
• paglimpyo sa mga sagbot (panghilamun)
• pagsanggi sa linghod nga mga mais (panggangi)
• pagpasalamat sa unang sanggi sa mais (tilagun hu kamais)

Hingpit nga Pagpanguma ginamit ang Usa ka klasi sa Tanum

Ang mga langyaw nagpalit ug uma gikan sa mga Pulangiyen ug nagtikad niini gamit ang bag-ong teknolohiya. Sa sinugdan diin ang yuta ilang gihawanan, kusog ang ilang pagsunog tungod kay gusto nila nga magamit ang tibuok luna mao nga mas dako ang luna nga masunog ug mas daghan ang bilin nga sunugon. Pagkahuman magtanum sila ug kape, mais ug humay sa tagsa-tagsa ka luna. Kung magtanum ang mga langyaw ug mga utan ug mga prutas, ila kining itanum palibot sa ilang balay – ang mga punuan sa kalamasi dili maayo ug tubo sa mga taas nga dapit. Wala silay panahon nga ipapahulay ang yuta aron mapabilin ang pagkamabungahon sa yuta busa naggamit sila ug mga kemikal nga abono.

Pagpangaso

Lit-ag sa Unggoy

Gihimo sa pipila ka mga lalaki. Adunay daghang pamaagi sa pagpangaso sumala sa mananap nga buot dakupon.

Lais - lit-ag ginamit alang sa pagdakup ug baboy ihalas
Lit-ag - klasi sa laang alang sa baboy ihalas ug manok ihalas
Apulu - lit-ag sa unggoy
Pugis - lit-ag alang sa usa
Pasuguk - bitik nga gibutang sa yuta alang sa manok, iring ihalas ug mga langgam
Akyaw - lit-ag alang sa mga ilaga sa lasang
Bangkaw ang asu - bangkaw ug iro aron pagpatay sa baboy ihalas ug usa
Pana - pana alang sa mga langgam, usa, ug baboy ihalas
Puhugani ang Kalukalan - paaso para malipong ang mga buyog ug makuha ang dugos

Mga Produkto sa Lasang Gawas sa Tabla

Ang abaka (klasi sa saging nga adunay taas nga lanut) usa ka mahinungdanon nga kapanguhaan sa katilingban. Daghan sa mga lumad ang nagtanum ug bag-ong abaka sa dihang nadaut sa sakit ang ilang mga gitanum. Kadaghanan sa mga lanut ilang ibaligya sa Malaybaaly isip tanum nga makuhaan ug salapi ug ang uban pa nga abaka ilang ibaligya sa mga babaye o mga batan-on nga maghimo niini nga bag-ong gamit, ang kamuyut.

Sa dihang maputol na ang bagon, ila kining dalhon labang sa suba sa Pulangi ngadto sa Busdi diin kini ibaligya sa mga mamalitay o kaha ibaylo ug mga gamit depende sa klasi ug kadaghanun niini. Ang mga dahon sa baluy, tikog sa sedsed, lanut sa giyung, ug agup-up nga pugnut tigumon sa mga babaye (ug uban nga lalaki) ug gihimo nila nga baskit, banig, silhig ug mga pulseras.


Kapanguhaan sa Tubig

Ang suba sa Pulangi mahinungdanong kuhaanan sa isda alang sa katilingban. Ang tradisyunal nga pamaagi sa pagpangisda mao ang:

Sagup – kini nga pamaagi nagkuha ug isda pinaagi sa pagpahubas sa tubig aron mahimong mabaw ang sapa. Gigamit usahay ang mga hilo gikan sa talamnun aron molutaw ang isda.
Buu – ang mga talinis nga kawayan sa luag nga bukana niining lingin nga laang nga ginama sa kawayan, nagpugong sa isda aron dili makagawas.
Paminwit – kini usa ka bingwit ginamit ang taga ug pisi
Panaga – kini susama sa paminwit apan gibiyaan sa suba ug kanunay lang tan-awon kung aduna nay kuha
Panlinti – kini nga pagpangisda nagamit ug pana nga adunay goma nga kablitan
Panuluy – kini usa ka lit-ag nga gibutang sa usa ka bahin sa sapa ginamit ang pukut nga gibutangan ug paon
Pegsaklag – susama sa panuluy, apan ang pukut birahun sa mangisda kontra sa sulog sa sapa




(balik sa kinaibabawan)