HULAGWAY SA PALIBOT

Ang amihanang bahin sa Pantaron sakup sa usa sa mga nahibilin nga bagang lasang sa Mindanao nga mosangko pa ngadto sa Agusan. Ang mga bagang lasang (primary ug secondary forests) nagpabilin ug padayon nga naghatag ug puluy-anan alang sa daghang klasi sa mananap ug tanum sama sa mga usa ug unggoy. Ang Pulangiyen adunay nahatag nga ngalan sa mga kabukiran ug kasubaan sa ilang palibot, ug kini adunay kalabutan sa mga karaang sugilanon nga naa sa ilang kultura o tungod usab kay ang dapit nahibaluan usab nga nagbaton ug daghang mga kapanguhaan sama sa bagon.





Pagbahinbahin sa Lasang ug Yuta Sumala sa ilang Gamit

Ang karaang kayutaan diin ang mga Pulangiyen mangaso (yuta sakup sa CADC) giila ug gitakda na sa pangagamhanan ug mikabat kini ug 2,926.5 hektaryas, diin tanan yuta gitakda sa pangagamhanan nga kalasangan o kakahuyan. Apan adunay nagkadaiyang panglantaw kung unsaon pagbahin-bahin sa kalasangan nga gipakita niining mosunod nga tulo ka talaan.

Subay sa mga giya ug panundon sa Department of Environment and Natural Resources (DENR) ang kalasangan mabahin sa duha: panalipdan o produksyon.














Ang paggamit sa mga datos gikan sa 1987 SPOT Sattellite makahatag ug mas maayo nga pagsabot apan kini limitado gihapon kung itandi sa pamaagi sa mga lumad sa pagbahin-bahin sa ilang kalasangan.












PAGBAHIN-BAHIN SA LASANG SUMALA SA PULANGIYEN

Ang Pulangiyen naghatag ug bili sa ilang lasang dili lamang tungod sa ilang kapanguhaan. Ang lasang mao ang kuhaanan sa ilang pagkaon, maghatag ug puluy-an ug tambal kanila – ang lasang susama sa banko nga maoy nagsiguro sa ilang kinabuhi. Kini usab ang puluy-anan sa mga isipiritu ug nagbaton sa ilang mga tinuohan ug kultura nga gibilin kanila sa ilang mga katigulangan.

 

Saldab – Lumuton nga mga lasang nga gitubuan ug mga kahoy sa ilalom, baga nga mga lumot diha sa yuta ug sa mga kahoy

Lagiit – lumuton nga mga lasang nga gitubuan ug mga kahoy sa ilalom, nipis ang mga lumot diha sa yuta ug sa mga kahoy

Puwalas - susama sa gitawag sa gobyerno nga unang klasi sa lasang (primary)

Kagulangan – susama sa gitawag sa gobyerno nga ikaduhang klasi sa lasang (secondary growth)

Lubas-Kagulangan – nagtubo pagbalik nga lasang ug duol na mohingkud

Lubas - nagtubo pagbalik nga lasang

Subay sa tradisyon, ang Pulangiyen mag-uma lamang sa mga dapit nga lubas ug lubas-kagulangan.

 

Old growth mossy forest

MGA MAHINUNGDANONG KAPANGUHAAN SA YUTANG KABILIN

Ang mga kapanguhaan gikan sa yuta ug sa lasang nahiusa diha sa kultura sa katilingban. Sila nagsalig sa yuta para sa ilang panginabuhian ug sa kalasangan isip kuhaanan sa ilang pagkaon. Ang mga kapanguhaan sa lasang ug yuta mao ang kinabuhi sa katilingban ug sila nakaamgo nga kinahanglan nila kini ampingan para sa pagpadayon sa ilang kultura.

Tubig
Ang tradisyunal nga dapit sa Pulangiyen nakasulod sa saluran sa Manambulan ug Kaluwayan, mga suba nga moagas paingon sa suba sa Pulangi. Ang Manambulan ug Kaluwayan mao ang mga dagkong kuhaanan ug tubig sa dapit. Ang Pulangiyen nangisda sa suba ug naggamit sa tubig alang sa panginahanglan sa panimalay. Ilang giampingan ug gilimpyuhan ang tuburan sa ilang tubig aron malikayan ang mga sakit nga gikan sa tubig. Ang mga suba nahimo usab nga mga timailhan ug utlanan alang kanila.

Alamay (Abaka nga Kalasanon)

Ang abaka dugay na nga gigamit sa Pulangiyen. Ang lanut gilaksi gikan sa lawas sa alamay ug gigamit aron paghimo sa bisti, pisi ug bag, nga gamiton usab sa Pulangiyen aron ipabaylo, o ibaligya sa mga sikbit nga barangay. Ug labing mahinungdanon pa, kung kini ilang itanom, mao kini ang tradisyunal nga pamaagi sa pag-angkon ug bag-o nga luna o kaha pag-angkon ug balik sa mga luna nga ilang gibiyaan aron makapahulay.

Bagon

Ang bagon usa ka mahinungdanong kapanguhaan gikan sa lasang ug adunay 15 ka klasi sa bagon ang nakita sa dapit. Sa dugay nga mga katuigan, ang katilingban nagpatuman sa ilang kaugalingon nga ginadili ang pagpamutol sa bagon tungod kay daghan nga mga dapit ang kinihanglan nga mutubo pagbalik pagkahuman sa pagpanguha ug bagon sa pipila ka kumpanya sulod sa dapit, nga nakapadangat sa pugos nga pagpanguha nga labaw sa mahimo ihatag sa kinaiyahan. Gipatuman nila sa ilang kaugalingon ang dili pagpamutol sulod sa milabay nga 10 ka tuig ug daghan nga mga tanum ang nalugwayan aron makatubo pagbalik. Ang pagpamalit sa bagon mibalik na usab sa Upper Pulangi pagkahuman sa pipila ka tuig nga pagkaundang ug kini nakahatag ug mahinungdanong kapanguhaan ug panginabuhian alag sa mga Pulangiyen ug dili-lumad nga lumulupyo. Sulod sa katilingban, ang bagon gigamit sa paghikot ug paglala apan kini usab gibaligya sa mga mamalitay aron paghimo ug mga himan sa balay sama sa lingkuranan ug lamisa ug mga produkto nga ginama sa kamot.

(balik sa kinaibabawan)