ANG KAHIUSAHAN SA MGA LUMAD UG SA ILANG PANGINABUHIAN Sugilanon mahitungod sa pagpuyo sa mga Lumad sa Bindum. Sa unang panahon sa pagkamugna sa kalibutan kami gipahiluna sa Magbabaya dinhi sa dapit nga ginganlan ug Bindum. Ug dinhi usab kami misanay. Busa dili kami motugot nga ang katilingban sa Bindum himoong puhunan sa mga langyaw dinhi sa Mindanaw. Tungod sa hinungdan nga kining yuta gibilin kanamong mga Lumad nga kami mahiusa aron among mapanalipdan ang among yuta nga kabilin sa among katigulangan nganhi kanamo.

KALUNSAY SA KINAIYAHAN
Sugilanon mahitungod sa pagpuyo sa mga Lumad sa Bindum. Sa unang panahon sa pagkamugna sa kalibutan kami gipahiluna sa Magbabaya dinhi sa dapit nga ginganlan ug Bindum. Ug dinhi usab kami misanay.Busa dili kami motugot nga ang katilingban sa Bindum himoong puhunan sa mga langyaw dinhi sa Mindanaw.Tungod sa hinungdan nga kining yuta gibilin kanamong mga Lumad nga kami mahiusa aron among mapanalipdan ang among yuta nga kabilin sa among katigulangan nganhi kanamo.

Ang Pulangiyen nagtuo nga ang gimukud (ispiritu) sa ilang katigulangan nagpuyo sa ilang palibot – sa mga kahoy, dagkong bato, ug katubigan. Nagtoo usab sila nga adunay mga maayo ug dautang ispiritu nga nagpuyo sulod sa lasang. Kining mga ispiritu nagbantay sa mga lasang, kahoy, bato ug tubig. Kung kining mga kapanguhaan pasagad nga gamiton o panamastamasan, ang tawo o katilingban magsakit. Naghimo sila ug ritwal aron paghangyo nga gamiton ang kapanguhaan o pagpasalamat sa ilang sanggi. Ang telengdanen (mga balaang dapit) nagpabilin nga mahinungdanon ug kining mga dapita gipanalipdan tungod sa ilang mabungahon nga kapanguhaan ug ispirituhanong kabililhon. Kabahin na sa pagka-Pulangiyen ang pagpangapug o pagpamuhat (ritwal) aron masiguro nga ang mga isipiritu ug mga buhing butang diha sa dapit dili maghikaw kanila sa ilang hangyo o kaha malapasan.

Kinaraan nga Tinuohan ug mga Ritwal

Kadaghanan sa mga Pulangiyen nagsunod sa ilang karaang balaud ug pamatasan nga gipasa ngadto sa mga kaliwatan pinaagi sa pagsulti. Nagpakita kini kung unsa ka duol ang kahilambigitan sa ilang pamaagi sa pagkinabuhi ngadto sa kinaiyahan. Ang mga ritwal hiniusang tipik sa ilang kinabuhi. Pinaagi sa mga ritwal, napadayag nila ang ilang mga pangamuyo ug pagpasalamat.

Kahabayan
Ang kahabayan usa ka ritwal nga himuon kung adunay nagsakit ug gituohan nga ispiritu ang hinunghan niini. Ang nagsakit naghimo ug bala – nga maoy gilantaw nga pamaagi diin masuta ang hinungdan sa sakit ug mahibaluan kung unsa ang kinahanglang buhaton aron siya mahimong maayo.

Panggimukud
Panggimukud is a ritual for the dead. This ritual is performed whenever a person gets ill and it is believed that a spirit of a close friend or relative who has recently died is responsible. It is believed that the spirit wants to be remembered, or has been insulted.

Pamaliwas
Ang pamaliwas usa ka ritwal nga himuon alang sa usa ka tawo nga gisudlan sa ispiritu. Pinaagi sa ritwal, gihangyo ang ispiritu nga mobiya sa lawas sa tawo pinaagi sa paghatag sa halad nga gipangayo sa ispiritu.

Pangigbabasuk
Ang pangigbabasuk ritwal nga gihimo sa panahon sa pagtikad sa yuta – gikan sa pagpananum ngadto sa pagsanggi. Gidahum nga sa paghimo sa ritwal walay peste nga modangat sa panaum ug mabungahon ang pagpananggi. Gihimo usab kini aron mapanalipdan ang tag-iya sa uma ug ang iyang pananum gikan sa mga sakit.

Apu Palamguwan Cultural Empowerment Center

Ang Apu Palamguwan Cultural Education Center (APCEC) adunay daghang lawak diin ang mga kabataan nagtuon sinundan ang usa ka kurikulum pinasikad sa kultura nga gitudlo ginamit ang Binukid. Ang mga sugilanon nga gibasa ug mga pananglitan nga gigamit naggikan sa dapit diin kadaghanan sa mga kasayuran, nga natigum diha sa pagpangandam sa pag-angkon sa yutang kabilin, gihimo nga unod sa mga gamit sa pagpanudlo. Ang Center maoy nahimong dapit diin gihimo ang ubang mga kalihukan sa katilingban. Ang APCEC adunay Balay para sa Panginabuhian o Balay hu Pangabendaya. Ang balay alang sa panginabuhian naghiusa sa nagkadaiyang kalihukan sa panginabuhian ug naghatag ug dapit alang sa paghimo sa mga banig ug butangan sa mga hablanan alang sa pagpanghabol sa lanut sa abaka. Nahimo usab kining dapit sa pagtulun-an diin adunay pagbinayluay sa kahibalo ug kahanas sa paghimo sa mga tradisyunal nga mga butang nga gihimo pinaagi sa kamot.

Ang mga babaye magtigum diha sa mga hablanan sa lanut sa abaka ug ipakita sa mga batan-ong babaye unsaon pagpanghabol.

(balik sa kinaibabawan)

• Katilingbanong Kahimtang •Hulagway sa Palibot •Kulturanhong Kabilin • Katawhang Lumulupyo • Katungdanan sa Pangagamhanan • Mga Kabalaka ug Tubag sa Katilingban