Paghimo sa Dalan

Ang gisugyot nga nasudnong dalan gikan sa Bukidnon paingon sa Butuan nga molabang sa Pantaron naghatag ug kakuyaw sa mga katilingban ug kapanguhaan sulod sa dapit. Kung madayon ang paghimo sa dalan, daghan pang mga langyaw ang makasulod sa yutang kabilin nga magtukmod sa mga lumad pagsaka ngadto pa sa ibabaw sa mga kabukiran. Ang dalan maghatag ug kasayon sa pagsulod sa Bendum ug makahatag ug higayon aron dali makawkaw ang ilang mga kapanguhaan nga makadaut sa nagkadaiyang mga kinabuhi (biodiversity) ug sa pagkamalungtaron sa mga mahinungdanong saluran sa tubig sa Mindanao: ang tubig-saluran sa Pulangi, Maasam, Adgaoan ug Umayam. Bisan tuod makatabang ang dalan aron mahatagan ug dakong higayon sa pagpamuhunan ug pagpanalapi ngadto sulod sa dapit, adunay panginahanglan sa katilingbanon, ekonomikanhon ug pulitikanhon nga pagpangandam sa mga katawhan.

Ang hulagway sa Bendum sa miaging 8 ka tuig. Mikusog ang pagpanguma sa ubos nga bahin sa kabukiran apan ang gitakdang linya sa nahaunang lasang nagpabilin ug napanalipdan gikan sa sunog. Dako kini kaayo nga kalampusan.

Dili Malahutayong Pagpamutol sa Bagon ug Kahoy

Ang dili malahutayon ug patuyang nga pagpamutol sa bagon sa Upper Pulangi nagpadayon nga walay igong pagbantay ug pagpatuman. Bag-o lang, ang pagpamutol sa falkata nahimong pangita ug panginabuhian sa mga lokal nga negosyante ug mga lumulupyo sa Bendum. Apan kining mga kalihukan nahitabo nga walay pagbantay ug nakadaut sa pagkamalahutayon niining mga kapanguhaan.

Pagmina

Daghang higayon na nga napugngan sa katawhan sa Bendum ang mga tinugyanan sa kompanya sa mina nga nakasulod aron magsusi ug maglantaw kung adunay posilidad nga makamina sa dapit. Pipila sa mga pangulo ug sakup gikan sa katilingban nakabisita sa mga dapit nga adunay gihimo nga pagmina. Sumala sa ilang pagtimbang-timbang, ang pagmina makadaut sa ilang yutang kabilin. Ang pagmina magbutang sa ilang mga paningkamot sa pag-amping, pagdumala ug pagpalambo sa pagkawalay-bili. Mao nga ang katilingban nagsuporta sa baruganan sa Pangagamhanan sa Malaybalay City nga dili pagtugot sa pagsusi o paghimo ug mina sulod sa siyudad apil na sa mga yutang kabilin.

Kalinaw ug Kahusay

Ang kagubot ug militarisasyon nagbutang sa Bukid-non Pulangiyen ngadto sa kakuyaw. Ang mga pagduaw sa mga rebelde nagbutang sa katawhan sa katilingban nga dudahan sila nga tigpaluyo sa kalihukan sa mga komunista. Ang tinuod nga kahimtang mao nga kining lihok sa mga rebelde wala sa kabubut-on sa katilingban. Kini nga kahimtang nagpahuyang sa mga kalihukan sa panginabuhian sa katilingban.

Pagpataas ug Bili sa Yuta

Ang mga yuta nga gipanag-iya sa mga dili-lumad sulod sa yutang kabilin gipamaligya ngadto sa ubang mga langyaw nga dili-lumad gikan sa ubos nga mga dapit. Kung kini magpadayon, ang katilingban mawad-an sa pagbuot sa ilang yutang kabilin. Ang paagi aron kini mapugngan mao ang pagbawi niining mga yuta, apan wala silay katakus tungod sa kakulangon sa salapi aron kini mahimo. Ang pagtaas sa populasyon sa mga lungsod ug barangay sa ubos sa bukid nahimong hinungdan sa pagbalhin sa mga tawo gikan sa ubos ngadto sa ibabaw sa bukid. Ang pagsulod niining mga langyaw magdugang sa problema sa paglapas sa mga utlanan ug magpalisud sa mga Pulangiyen pagpatuman sa ilang mga kalihukan sa pagpanalipud sa kapanguhaan sa lasang ug sa malahutayong pagdumala sa ilang lasang.

Ang Pag-ila sa Katungod sa Pagpanag-iya sa Yuta sa mga Silingan Dapit

Ang kalig-on sa katilingban sa Bendum nakakutay diha sa kalig-on sa ilang mga silingang barangay. Sa pag-ila sa mga pag-angkon sa yutang kabilin sa sityo sa Mahayag ug Tawan-tawan, ang pangagamhanan makapahimo sa mga katilingban nga mag-andam ug magpatuman sa ilang mga plano sa pagdumala, ug makapahigayon ug mas malangkubong plano sa pagdumala alang sa mga dapit sulod sa kinadakuang bahin sa Upper Pulangi.

Ang katilingban nanginahanglan ug tabang sa pag-andam ug pagtuman sa ilang plano sa pagdumala. Kinahanglan mahisgutan pag-ayo ang mga butang bag-o nila ipatuman ang mga plano sa paghimo ug mga proyekto, sama sa gisugyot nga nasudnong dalan.

Kawad-on – panahon sa tinggutom

Ang nagkataas nga panahon sa tinuig nga tinggutom nakadaut sa kahimsug ug kalagsik ilabi na sa mga babaye ug mga bag-ong anak o mga bata.

Bisan adunay mga kalihukan sa pagpalambu sa ilang panginabuhian, ang katakus sa pagdumala sa ilang mga kalihukan sa panginabuhian ilabi na sa pakig-atubang sa gawas (pananglitan ang abaka) dili pa paigo.

Adunay panginahanglan sa pagtul-id ug pag-atiman sa dalan paingon sa dapit nga ilang baligyaan sa mga produkto.

Mga Pagtubag

Ang katilingban nagtubag sa daghan nga mga kabalaka sulod sa milabay nga mga katuigan. Una mao ang ilang panginahanglan sa usa ka tunghaan sa pangagamhanan didto sa Bendum aron makatuon ang ilang mga kabataan. Ang konsiho sa tribu ug katilingbang lumad naghulat ug labaw pa sa 10 ka tuig aron makakuha ug pag-ila sa ilang tunghaan gikan sa pangagamhanan, nga nahitabo niadtong tuig 2004. Sulod niining panahuna, nakadugang sila ug grado sa ilang tunghaan, nagsuporta ug nagtabang sa pagbansay-bansay sa mga magtutudlo gikan sa dapit ug ang mga batan-on nga ilang gitabangan nga nakatungha sa taas nga tunghaan ug kolehiyo, nakabalik na sa dapit aron pagbansay-bansay sa uban ug paghatag ug balik sa higayon nga nahatag kanila ngadto sa uban.

Ang ikaduhang mahinungdanong tubag sa katilingban mao ang pagpanalipud sa ilang kapanguhaan sa lasang gikan sa patuyang nga paggamit ug sa sunog. Ang ilang lasang nagpabilin ug nagpugong sa naghinay-hinay nga pagkunhod sa mga lasang sa Upper Pulangi. Aron paghimo niini nakatuon sila pagharong sa mga kahimtang nga adunay panagbangi, ug nagdili sa mga adunay lisensya sa pagpamutol sa bagon, mga mamutol sa kahoy nga nagsupak sa balaud, mga nagmina, ug sa uban sa ilang katilingban nga buot manamastamas sa ilang kinaiyanhong kapanguhaan ug kalasangan.


       
(balik sa kinaibabawan)