Ang yutang kabilin sa Bukid-non Pulangiyen naa sa Sitio Bendum, Barangay Busdi, Malaybalay City, Bukidnon. Ang Bendum nahimutang sa subangang bahin sa Tubig-Saluran sa Upper Pulangi ug sa amihanang bahin sa Pantaron Range.

Tungod sa iyang palibot nga kabukiran, ang Bendum napalibutan sa bukid sa Agkumabay ug suba sa Katugupan sa amihanang bahin, ug sa subangang bahin mao ang baga nga kalasangan sa kabukiran sa Pantadun, ug didto sa habagatang bahin mao ang suba sa Saludinganen ug ang suba sa Pulangi makita sa kasadpang bahin.

Sa pakigsayud nga gihimo niadtong tuig 1997, adunay 312 ka mga tawo o 72 ka panimalay nga nagpuyo sa sityo (gamay nga dapit).

 

 

Kasaysayan sa Bukid-non Pulangiyen Sa sinugdan, ang kagikan sa tribu sa Bukid-non Pulangiyen nagpahiluna subay sa mga suba ug baybayon sa Mindanao. Sila mga tawo nga dili gusto ug samok busa kanunay sila mobiya kung adunay kasamok sa usa ka dapit. Kini nga batasan makita diha sa unang talaan diin gihulagway ang kasaysayan sa mga mahinungdanong panghitabo sulod sa sityo bag-o nagsugod ang ESSC sa paglihok.

Ang ikaduhang talaan makita ang mga panghitabo ug mga tubag sulod sa 15 ka tuig diin ang katawhan sa Bendum naglihok uban ang ESSC. Kini nga panahon sa pakig-ambit diin napalambo ang mga pamaagi sa pagdukiduki ug pagpalambo nga naghatag ug pagtagad sa ilang kultura, sa paningkamot aron pagpatuman sa nagkadaiyang programa ug polisiya sa pangagamhanan, sa pagsabot kung unsaon pagpauswag sa mga pamaagi aron matubag ang mga panginahanglan sa katawhan.

Batakang Serbisyo

Ang Bendum 22 ka kilometros ang gilay-on gikan sa sentro sa siyudad sa Malaybalay, ug naila isip usa ka sitio sa Busdi niadtong 1985. Apan, nihit kaayo ang hinabang sa pangagamhanan nga moabot sa dapit. Kasagaran sa mga nagpabiling serbisyo nakuha gikan sa gawas nga mga hinabang nga giatbangan usab pinaagi sa pagtrabaho sa katilingban.

Serbisyo sa Edukasyon ug Kahibalo sa Pagbasa ug Pagsulat


Ang kasayon sa pagtungha usa ka dakong problema ug busa daghan sa mga tigulang dili kahibalo mosulat, mobasa ug moihap. Mga 24.6% ang walay natun-an ug kadaghanan kanila (95%) naa sa panuigon nga 40 ka tuig ug pataas. Ug kini nga kahimtang nagbutang kanila sa kahuyang diin sila malimbungan sa mga negosyante gikan sa ubos – ang uban kanila dili kahibalo mag-ihap sa ilang sukli sa dihang mopalit sila ug mga butang

Ang mga lumad nga adunay sa ubos nga edukasyon nagpanuigon nga 30 paingon sa 40 ka tuig, apan kadaghanan kanila nakatungtong lamang hangtud sa una o ikaduhang grado. Ang mga nakatungtong sa taas nga iskwilahan ug kolehiyo naa sa edad nga 18 ka tuig paingon sa 30 ka tuig.

Walay tunghaan alang sa kabataan sa Bendum nga gigastuhan sa pangagamhanan. Ang kinaduolan nga ubos nga tunghaan sa pangagamhanan naa sa Barangay St. Peter, mga 6 ka kilometro ang gilay-on gikan sa Bendum. Mga 10 ka bata nga gikan sa Bendum ang nagtungha didto. Aduna usab taas nga tunghaan nga gipadagan sa parokya didto sa Barangay Zamboanguita, 8 ka kilometro gikan sa Bendum ug diin 11 ka bata gikan sa Bendum ang nagtungha.

Niadtong tuig 1992, usa ka alternatibong programa sa edukasyon ang namugna para sa Bendum. Kini mao ang kinauyukang programa sa Apu Palamguwan Cultural Education Center (APCEC) nga natukod uban sa pagtabang sa ESSC. Ang programa naghiusa sa pamaagi sa pagtuon nga subay sa batasan sa mga Pulangiyen ug ang kasarangang edukasyon sa katilingban. Ang tunghaan nagsunod sa batakang kurikulum sa Department of Education (DepEd) dinugangan sa pagtuon sa kultura, pinulongan, ug kinaiyahan sa dapit. Ang unang pulong nga gigamit sa pagpanudlo mao ang Binukid, uban usab ang Iningles, Tinagalog ug Bisaya para sa ubang mga klase.

Niadtong bulan sa Pebrero tuig 2004, bunga sa panagtimbayayong sa katilingban ug ESSC uban ang mga may kalabutan sa hisgutanang edukasyon, ang tunghaan nahatagan ug linagdang pag-ila pinaagi sa usa ka pagtugot ug mando sa pag-ila sa mga tunghaan sa mga kulturanhong katilingban gikan sa Department of Education (DepEd). Ang panagtimbayayong nagbunga ug usa ka mahinungdanong lakang pauswag tungod sa pagpamatuod sa kahibalo nga nadawat sa mga magtutungha sa tunghaan, diin giuban ang mga pamaagi sa pagtuon gikan sa batasan ug sa kinadak-ang katilingban. Ang nahitabo nga pagtugot naghunong na sa hago ug mahal nga pamaagi sa pagkuha ug mga eksaminasyon sa pagpamatuod sa ilang natun-an nga gipasiugdahan sa gobyerno. Kini usab nagbukas sa kahigayunan alang sa mga lumad nga makapadayon sa taas nga pagtungha ug pagtuon.

Mga Kahimtang ug Serbisyo sa Panglawas

Ang mananabang sa barangay ug mga trabahante nga gitugyanan sa paglantaw sa panglawas sa katawhan gikan sa barangay adunay binulan nga pagduaw sa Bendum aron pagpatuman sa mga programa sa panglawas ilalom sa Rural Health Unit (RHU) sa Malaybalay. Ang mga trabahante nga gitugyanan sa kaayuhan sa panglawas gikan sa German Doctors’ Rolling Clinic kanunay nagduaw sa Bendum sukad pa sa niadtong Nobyimbre 1998. Nakiglihok sila uban sa mga miyembro sa Kumitiba sa Panglawas nga gitukod sa katilingban nga miagi ug pagbansaybansay mahitungod sa mga pamaagi sa pagtabang sa mga masakiton, pag-andam sa mga panginahanglanon ug pamaagi sa pagpahibalo sa katilingban sa mga serbisyong panglawas.

Ang Kumitiba sa Panglawas sa katilingban nag-atiman sa mga panginahanglanon sa panglawas sa mga tawo ug pagkuha sa mga serbisyo nga may kalabutan sa panglawas gikan sa gawas sa katilingban sama sa mga doktor gikan sa nasud sa Alemanya nga naa sa Valencia, Bukidnon. Sila nagpaniid ug nagtala sa mga kasarangang sakit sa mga tawo ug nangita ug pamaagi aron ang masakiton matambalan. Ang kumitiba adunay pakigtimbayayong sa Buhatan sa Kahimsog sa mga Baryo o Rural Health Unit sa gobyerno. Adunay gitukod nga pamaagi sa pagpadala ug mga masakiton aron ang lumulupyo sa Bendum ug mga silingang dapit makadawat ug tabang gikan sa lokal nga pangagamhanan ug uban pang mga buhatan nga mahimong makatubag sa mga panginahanglan sa katilingban nga may kalabutan sa kahimsog ug panglawas.

Ang kumitiba maoy naghupot sa mga katilingban aron dali sila makadawat ug tabang gikan sa gawas. Nagtubag sila sa mga panginahanglan sa mga katilingban sa Upper Pulangi apil na ang pipila ka bahin sa probinsya sa Agusan del Sur. Nakatukod usab sila ug tanaman sa mga tambal nga talamnun para mapadaghan ang mga nabatasang talamnun nga ilang gigamit pagpanambal. Kini naghilambigit sa mga nabatasang pamaagi sa pagpanambal pinaagi sa mga doktor ug mga mananambal sulod sa ilang dapit.

Sistema sa Tubig-Ilimnon

Ang pagsag-ob sa tubig gikan sa mga sapa ug tuburan mao ang pamaagi sa mga tawo sa pagkuha ug tubig. Ang uban kanila maggamit ug sandayong nga ginama sa kawayan ug uban pang gamit aron pasubayan ug agas sa tubig gikan sa tuburan. Sa wala pa ang tuig 1997, daghan panghitabo diin ang mga bata grabe ang pagkalibanga ug uban pang sakit nga gikan sa tubig. Uban sa panabang sa mga doktor gikan sa Alemanya, nakatukod ang mga lumad ug sistema sa tubig-ilimnon. Ang katawhan nagpahina para matukod ang sistema sa tubig-ilimnon. Ang sistema sa tubig gipadayon pagdumala pinaagi sa binulan nga amut sa matag panimalay.




Pagpamaligya ug Pagpatigayon

Ang ekonomiya gikan sa ubos nga natukod sa pagpanalapi, pinaagi sa mga kalihukan sa pagnegosyo ug pagpamaligya, napatuman na karon sa Bendum. Ang ubang pamilya adunay mga gagmay nga tindahan (sari-sari) nga nagbaligya ug mga gamit sa panimalay. Upat niining mga tindahan gipanag-iya sa mga dili-lumad ug tulo ang sa Pulangiyen. Ubang mga dili-lumad namalit usab ug mga abot sa uma sama sa mais ug kape aron ibaligya. Apan usa lamang ka pundok nga Pulangiyen ang namalit ug namaligya sa lanut sa abaka. Kini karaan nga panginabuhian nga nabuhi pagbalik sulod sa miaging 10 ka tuig.




(balik sa kinaibabawan)