Ang ilang mga balay gitukod subay sa mga daan nga dalan sa kompanya sa pagpamutol ug kahoy. Ang mga balay ginama sa lingin nga kahoy; inak-ak nga adunay sin ug kahoy nga atup. Ang mga dili lumad nagpuyo sa kapatagan sa dapit diin midaghan ang mga kabalayan.

Subay sa tradisyon, ang mga lumad (ang tawag sa mga taga tribu sa Mindanao didto sa mga dapit nga dili gisakupan sa Islam) adunay nagkadaiyang kahanas ug panginabuhian. Adunay ubang pamilya nga nabantug tungod sa ilang talagasaung kahanas sama sa paglala o pagpanghabol o kaha sa pagpanambal. Apan sa kinatibuk-an, silang tanan nagtampo niining mga mahinungdanong kalihukan.

Pag-uma nga Nagbalhin-balhin

Ang lumad (katawhan sa tribu) niining dapita nagpadayon paghimo sa balhin-balhin nga pagtikad sa yuta (kaingin o uma). Matag tuig, magsugod sila pagtikad sa usa ka gamay nga bahin sa lasang nga pualas - karaang tubo, o lubas – nagbalik pagtubo. Ang luna ilang umahon sulod sa 3 ka tuig unya ilang biyaan aron makabalik pagtubo. Tungod kay gamay ang mga luna nga ilang gihawanan ug tungod nga taas ang panahon sa ilang pagbiya niini, ang luna dali ra mobalik sa pagkalasang. Adunay taas nga klasi sa nagkadaiyang talamnun tungod kay naa silay 20 ka klasi sa humay ug 6 ka klasi sa main nga ilang gigamit sa pagpanguma.

Pagpangaso/Pangayam

Ang mga lalaki ang mangaso ug nag-uban sila sa ilang sinaligan nga iro sa pagpangaso (tumawan) ngadto sa lasang gamit ang armas nga de bomba o kaha subay sa batasan, gamit ang tirador. Ang ubang mga mananap makuha pinaagi sa lit-ag apan ila kining gamiton kung magpabilin sila sa lasang ug pipila ka mga adlaw. Mangaso sila sa tibuok tuig apan mas daghan ang mangaso sa panahon nga bag-o pa nagsugod ug tikad sa yuta ug pagkahuman dayon sa pagtanum. Ang mga dapit nga kasarangang pangasuhan mao ang kabukiran sa Dalitunan, Piyawan, Dinalhagan,Panunditan, Kamalangan, Kaluwaluwa, Sinuldawan, Impalutaw, Impadingay ug subay sa Pantadon. Nagkadaiyang klasi sa hayup ang ilang makuha: 5 ka dagkong klasi sa mammal, 12 ka klasi sa hayup (sagol nga reptiles, amphibians ug gamay nga mammals) ug 36 ka klasi sa langgam (lagmit usa ka kwaknit).

Pagpangisda sa Tab-ang

Ang lalaki ug babayi mangisda sa tibuok tuig ug walay natakda nga panahon sa pagpangisda apan ang mga tawo adunay mas libre nga panahon sa pagpangisda pagkahuman sa pag-abli ug pagtanum sa yuta, duha ka buluhaton nga nagkinahanglan ug taas nga panahon sa pagtrabaho. Ang pinakamaayong dapit aron mangisda mao ang suba sa Maasam ug ang mga sapa sa Tugpan, Lintaguan, Kamalangan, Kabuwahanan ug Balagnan. Daghan nga klasi sa isda ang ilang makuha, 14 ka klasi ug daghang mga mahimong makuha gikan sa tubig sama sa mga pasayan ug alimango ug 14 usab ka klasi sa shell fish. Ang karaang paagi sa pagpanakup ug isda maoy ilang gamiton: moupok sila gamit ang pana ug lente (taga, buo, antipara) o magbutang ug lit-ag (sagup, hubas) o dili kaha manghilo sa isda gamit ang mga kinaraan nga hilo (gikan sa tanum nga tubli). Ang mga pasayan masikup pinaagi sa itulod nga pukot nga hinimo gikan sa moskitero (manaklag) o kaha pinaagi sa paggamit ug hinimo nga pana, ug sa gabii, ilang danihon ang mga isda o baki pinaagi sa suga (manulo).

Pagpanguha ug Bagon

Ang pagpanguha ug bagon lain usab nga nabatasan nga panginabuhian. Ang mga mamutol sa bagon moadto sa ibabaw nga bahin sa saluran sa Maasam nga nag-inusara aron sa pagkuha ug mga bagon sa mga bulan sa Abril ngadto sa Agosto. Mas nihit na ang makuha nga bagon karon kaysa niadto. Ang mga lumad nakabantay nga miubos pagkalit ang kadaghanon sa bagon sa dihang namutol ug kahoy ang mga kompanya sa maong dapit. Ang mga bagon makita sa mga kabukiran sa Batingkulan, Sinuldawan, Kamalangan, Kiapo, Batyagan, Dinalhagan, Panunditan ug sa Pantadon. Ang kasarangan nilang makuha nga bagon sa usa ka bulan moabot sa 500 ngadto sa 2000 ka buok. Ang pinakaduol nga merkado diin mabaligya ang mga bagon layo pa gihapon didto sa Bayugan o kaha San Luis. Ang binugkos nga mga bagon kinahanglan ipaanod pinaagi sa gakit sa mga suba sa Liban ug Maasam. Duha ka adlaw ang gakit magpaanod bag-o moabot. Ang presyo nga ihatag kanila magdepende sa gidak-on, sa klasi ug kolor sa bagon. Ang kasarangang gidaghanun sa usa ka karga mokabat sa kinatibuk-an ug P20,000 (US$285).

Mga Klasi sa Bagon ug Bili sa Merkado

Hulagway/Klasi sa Bagon	Areas Mga klasi sa Bagon ug presyo (sa pesos)
	1 ¼ ka pulgada	1 1/8 ka pulgada	1 ka pulgada	5/8 ka pulgada
	Labaw pa sa kadak-on sa baterya	Sama kadak-on sa baterya	Kasarangan	Sama kadak-on sa sigarilyo
Pasan	19.00	9.00	0.00	3.50
Kapi	23.00	12.00	12.00	4.50
Tumalin		11.00	8.00	4.50
Balala		11.00	8.00
Hanobol		11.00	8.00

Source: Gikan sa Paghisgut sa Grupo o Focus Group Discussion, Sitio Balagnan, Hunyo 2001

Mahimo nga ibaylo ang mga pinutol nga bagon ngadto sa mga butang tungod kay aduna nay salapi nga napangayo dikan sa mga mamalitay bisan wala pa mahatag ang bagon. Kadaghan kini mahitabo sa panahon sa kalisud diin nihit ang pagkaon. Ang mga tawo mangutang sa mamalitay ug bagon. Ang mga butang ibaylo sa bagon ug kada butang adunay gitakdang bili (Talaan 6). Kasagaran, ang mamalitay mao ang nagtakda sa butang nga kuhaon ug ang bili sa bagon nga ibaylo sa sunod nga pagdala nga karga. Adunay kasabutan pinaagi sa paghisgut tali sa mamalitay sa bagon ug ang mangutang. Ang mamalitay adunay gigahin nga mga butang nga gamiton sa pagbinayluay.

Nagpatigbabaw nga Pamaagi sa Pagbinayluay

Mga Butang sa Pagbinayluay	Tinuod nga Presyo nga Gibayad	Sama ang Kantidad sa	Pinutol nga Bagon (kasarangang gidak-on sa putol)	Ang Bili Sumala sa Kantidad sa Bagon sa Merkado
1 ka buok nga bulad	P 2.00	=	3 ka puto III	P 24.00
1 ka lata sa sardines	P 11.00	=	5 ka putol nga adunay 5/8” ang kalingin IIIIIIIIIIIIIII	P 52.50
1 ka kaha sa sigarilyo	P 20.00	=	15 ka putol IIIIIIIIIIIIIII	P 120.00
1 ka bareta sa sabon nga panglaba	P 16.00	=	10 ka putol IIIIIIIIII	P 80.00
Ang nagpatigbabaw nga presyo sa bagon P1 matag putol

Pagpanguha sa Tabla

Ang mga lalaki manguha ug tabla (panoroso) ug mamutol ug falcata (humokon nga kahoy nga gigamit aron paghimo ug papel). Ang mga tabla birahon sa kabaw pagawas sa lasang. Kining mga troso dalhon sa kompanya sa pagpamutol sa kahoy apan tungod kay wala na sila mamutol sulod sa maong dapit, ang pagpanguha sa tabla nahunong na.

(balik sa kinaibabawan)