Ang tribu sa Higao-non sa Sitio Balagnan, Barangay San Vicente nahimutang sa ibabaw nga saluran sa Maasam sa Munisipyo sa Esperanza. Ginganlan kini subay sa sapa sa Balagnan nga nag-agi sa dapit. Lisud abuton ang dapit tungod sa dalan ug byahe busa pipila lamang ang taga-gawas nga makasulod sa dapit ug tungod niini ang tribu nakapadayon pagtuman sa ilang batasan ug kultura nga walay pagdani o paghukom gikan sa mga dili taga tribu.

Kadaghanan sa katawhan sakup sa tribu sa Higao-non (79%) ug moabot lamang sa 2% ang mga Cebuano ug ang nabihilin mga Pulangiyen-Bukidnon. Ang mga Higao-non ug Bukidnon nagamit sa pinulungang Binukid, apan ang –Higao-non nagamit sa mas karaan nga matang sa pinulungan. Ang kagikan sa Higao-non masubay ngadto sa mga karaang lumulupyo sa mga suba sa Maasam (84%) ug Libang (1%). Kadaghanan sa katawhan padayon nga nagtuman sa kinaraan ug ang uban adunay kaagi sa Kristiyanismo. Talagsa ra mahitabo nga daghang lumulupyo sa usa ka dapit mga taga tribu ug inubanan sa pagkahilit sa dapit, nakatabang sa pagpadayon nga pagpabilin sa hugot nga pag-ila isip usa ka tribu. Tungod niini, daghan sa mga pamaagi ug batasan sa kinaraan nagpabilin nga gituman sa adlaw-adlaw nga kinabuhi.

Mga Tradisyun ug Pamaagi sa Panguma

Ginadili sulod sa kultura ang pagbaligya sa ilang abot sa uma, ilabi na ang humay. Ang humay mao ang nangunang pagkaon nga gitanum pinaagi sa kaingin ug giabagan sa pagtanum sa mga lagutmon ug utanon isip ikaduhang talamnun. Ang kaingin nagsugod pinaagi sa ritwal nga ginganlan ug bagto o balaon. Ang yuta giablihan sa mga bulan sa Marso ngadto sa Mayo sa ting-init (tigulabong) ug ang ritwal gihalad ngadto sa mga ispiritu, ibabasuk, Dumalongdong, Kaliga-en ug Bulalakaw aron pagpananghid kanila nga ablihan ang yuta ug pagpangayo ug tabang sa pagpili diin magtikad.

Ang huni sa alimokon usa ka timailhan sa pagpili sa luna diin magtikad. Adunay maayo nga timailhan kung madungog ang huni sa alimokon sa unahan sa tigulang nga mangulo sa ritwal. Dautan nga timailhan kung madungog ang huni sa alimokon gikan sa likod o sa mismong atubangan sa tigulang. Ug kung motingog pag-usab ang langgam pagkahuman niya ug lampas kaduha o labaw pa kinahanglan nga mobiya siya sa dayon sa dapit tungod ang luna dili maayo nga tikaron. Pagkahuman ug pili sa dapit nga umahon, himoon na usab ang ritwal sa panalansang. Kini naghangyo sa mga ispiritu nianang dapita nga mobiya ug motugot nga hawanan ug andamon ang yuta aron tikaron. Ang kahoy sa igos (strangler figs) gituohan nga kusog ang ispiritu busa kinahanglan nga bag-o hawanan ang yuta adunay lahi nga ritwal ang ipatigayon aron paghangyo niini nga mobiya sa kahoy aron mahimo na kini nga putulon pagkahawan sa yuta.

Sa ritwal nga panalansang gigamit ang kinuros (lingin nga kahoy nga gihulma sama sa hulagway sa tawo nga nagtimaan sa mga ispiritu) ug nagbuhat ug altar (apugan) nga halaranan. Ang baboy o manok o kaha ang duha mahimong ihawon isip mga halad sa ritwal.

Sa dihang mahingpit na ang tanan nga gikinahanglan nga mga ritwal adunay mga 20 ka tawo ang maghawan sa yuta gikan sa mga sagbot ug kalibunan. Ang mga kahoy tumbahon, ang mga sanga putulon ug ibutang diha sa tunga-tunga sa dapit. Ang mga pinutol sunugon dayon. Ang pagsunog himoon usa ka semana pagkahuman sa ulan aron masiguro nga ang kalayo dili kaayo init ug dili mokaylap. Tanuman dayon sa humay ang maong dapit; ang mga lalaki ang kasagaran magtanum sa humay samtang ang mga babayi magtanum ug mais. Gikan sa bulan sa Septiyembre hangtud sa Nobyimbri ang mga babayi mananggi sa tinanum.

Adunay duha ka paagi sa pagbahin sa sinanggi aron pagsiguro nga mapulian ang mga nagtrabaho, apan ang mag-uuma makakuha gihapon sa iyang bahin. Ang tanan nga nagtrabaho sa uma magbahin sa nasanggi sa buntag, ang nasanggi sa hapon ihatag ngadto sa tag-iya sa uma. Ang ritwal sa palipig o panalanginon gihalad ngadto sa ispiritu sa igbabasuk sa panahon sa pagpananggi aron pagpasalamat sa kadaghan sa abot. Niining ritwal, ang mag-uuma magdapit sa iyang mga silingan ug ambitan nila ang giluto nga humay agi ug pagpakita sa maayong buot.

Ang ritwal sa Kaamulan (kasaulogan sa katilingban) ipahigayon sa bulan sa Nobyimbri ngadto sa Disyimbre aron pagpasalamat sa kadaghan sa sinanggi ug nga adunay humay.

Pagpangaso ug Pagpangisda

Ang mga mananap ug isda giisip nga kabtangan sa tanan o kaha gihatag sa mga ispiritu ug walay usa lamang kanila nga nag-angkon busa kung kini makuha dili mahimo nga ibaligya sanglit ipaambit ngadto sa mga silingan ug banay (handog). Ginadili sa kultura nga magbaligya ug nakuha gikan sa pagpangaso o pagpangisda.

Ang isipiritu nga suguyon gituohan nga tag-iya sa iro sa pagpangaso busa ang ritwal sa suguyon ipahigayon kung ang mangangaso mapakyas pagkuha ug hayop sa dugay nga panahon. Kini naghangyo sa ispiritu nga tagaan ug mananap nga makuha ang iro, ilabi na ang baboy ihalas. Ang mangangaso maghimo usab sa ritwal nga hangong sulod sa lasang aron ang mangangaso makapangamuyo sa isipiritu sa tumanod nga makakuha siya sa iyang pagpangaso.

(balik sa kinaibabawan)

•Katilingbanong Kahimtang • Hulagway sa Palibot •Kulturanhong Kabilin • Katawhang Lumulupy • Katungdanan sa Pangagamhanan • Mga Kabalaka ug Tubag sa Katilingban